ارزیابی یافته های بالینی و اولتراسونوگرافی روده ها در گاوهای مبتلا به بیماری یون

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم درمانگاهی، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

2 گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

3 دامپزشک عمومی، کلینیک بخش خصوصی، تبریز، ایران.

چکیده

چکیده
      پاراتوبرکلوزیس یا بیماری یون نوعی عفونت مزمن رودههای کوچک با عامل مایکوباکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس می‌باشد که در گاو با اسهال پیش­رونده و مزمن، کاهش وزن و در نهایت مرگ مشخص می‌شود. برای تأیید تشخیص گاوهای مبتلا به یون، روش فارمی سریع و مناسبی وجود ندارد. اولتراسونوگرافی ترانس­آبدومینال یک روش بالینی مفیدی است که می­تواند به­راحتی در ارزیابی بیماران مبتلا به التهاب مزمن روده به‌کار رود.‌‌ هدف از این مطالعه بررسی یافتههای بالینی و اولتراسونوگرافی ترانس­آبدومینال در گاوهای مبتلا به بیماری یون بود. این مطالعه روی 20 رأس گاو هلشتاین ماده مبتلا به اسهال مزمن و یا لاغری، انجام شد. تمام دام­ها به صورت بی­خبر مورد آزمایش خون برای ارزیابی آنتی­بادی ضد مایکوباکتریوم پاراتوبرکلوزیس با روش الایزا و سنجش ضخامت دیواره روده­های باریک و سایر پارامترها با سونوگرافی روده­ها از روی پوست ناحیه شکم قرار ‌گرفتند. نتایج آزمایش الایزا نشان داد که 35 درصد از دام­های مورد بررسی واجد آنتی­بادی ضد مایکوباکتریوم پاراتوبرکلوزیس بودند. فراوانی نسبی گاوهای مبتلا به اسهال مزمن، لاغری یا هردوی آنها در بین دام­های آلوده به ترتیب 100 درصد، 4/71 درصد و 4/71 درصد بودند. در ارزیابی اولتراسونوگرافی از روی پوست شکم، میانگین ضخامت دیواره روده­های کوچک در ‌گاوهای آلوده (4/1±9/7 میلی­متر) به­طور معنی­داری (001/0>p) بیشتر از گاوهای غیرآلوده (13/0±7/2 میلی­متر) بود. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که ارزیابی اولتراسونوگرافی روده­ها و ناحیه شکمی گاوها در سطح فارم می‌تواند روش مفید و سریعی با ویژگی نسبتاً بالا در تشخیص بیماری یون باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of clinical and intestinal ultrasonographic findings in cows with Johne's disease

نویسندگان [English]

  • mohammad tooloei 1
  • gholamali moghaddam 2
  • mohaddeseh fahimi 3
چکیده [English]

   Paratuberclosis or Johne’s disease is an infection of small intestine caused by Mycobacteriom avium paratuberculosis characterized by persistent and progressive diarrhea, weight loss, debilitation, and eventual death in cattle. A suitable and rapid method for diagnosis of the disease in farms is not available. Trans-abdominal ultrasound is a rapid, clinical and non-invasive diagnostic method recommended for diagnosis of animals with chronic inflammation of the intestine. The purpose of the present study was clinical and trans-abdominal ultrasound examination of cattle infected with organism of the Johns disease. This study was done on 20 female Holstein cattle with consist chronic diarrhea and/or weight loss. All animals were blindly tested for Mycobacteriom paratuberculosis antibodies in blood samples by ELISA and also examined by trans-abdominal ultrasound for intestinal wall thickness. The result of the ELISA test showed that 35% of the samples had antibodies against Mycobacteriom paratuberculosis. The rates of chronic diarrhea, low body condition score and both of them in cattle with positive ELISA were 100%, 71.4% and 71.4%, respectively. In the trans-abdominal ultrasound examination, the intestinal wall thickness of the infected animals (7.9±1.54 mm), was significantly (p<0.001) more than non- infected group (2.7±0.13 mm). This study indicates that the ultasonographic evaluation of the intestine and abdomen can be a quick, useful and on farm method with relatively high specificity in the diagnosis of cattle with John's disease.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Johne's disease
  • cattle
  • Ultrasonography
  • Intestines

مقدمه

     بیماری یون، شبه سل یا پاراتوبرکلوزیس یک بیماری عفونی مزمن دستگاه گوارش و روده­های کوچک در نشخوارکنندگان اهلی و وحشی با عامل مایکوباکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس است (Vander Giessen, 1992). این بیماری انتشار جهانی دارد و شیوع آن در بعضی کشورها در حال افزایش است. بیماری در گاو و تا اندازه‌ای در گوسفند و بز معمول می‌باشد (Burgelt, 2000; Kennedy and Benedictus, 2001). از خصوصیات این بیماری آنتروکولیت گرانولوماتوز و لنفادنیت است (Clark, 1997). به دلیل گسترش آهسته بیماری، وقوع بیماری یون به صورت تک­گیر است (Chiodini, 1984). در گاو با توجه به دوره کمون طولانی، علائم درمانگاهی تا قبل از دو سالگی ظاهر نمی­شود (Gyles and Theon, 1993). علائم بالینی اولیه، پس از دوره کمون 2 تا 10ساله علی­رغم وجود اشتها به صورت نقصان وزن تدریجی بروز می‌کند. اسهال مزمن یا متناوب از بارزترین علائم بیماری می‌باشد. فرم تحت بالینی این بیماری با اثراتی مثل از دست دادن وزن به­صورت پیشرونده، کاهش تولید شیر، کاهش ارزش کشتار و حذف زودرس و نیز اثرات احتمالی بر باروری و سلامت پستان مشاهده شده است (Jones, 1997). حیوانات ممکن است تعدادی ارگانیسم در مدفوع خود دفع کنند و یا آنتی­بادی قابل تشخیص در این مرحله از عفونت داشته باشند (Whitlock and Buergelt, 1996). در نهایت عفونت به شکل بالینی شامل اسهال مزمن، لاغری، افتادگی و احتمالاً مرگ ظاهر می‌گردد.

   در ایران بیماری یون برای اولین بار توسط خلیلی و طلاچیان (1340-1339) شناخته شد و عامل بیماری از مدفوع ماده گاوهای نژاد جرسی وارداتی شرکت نفت آبادان جدا شد. تاکنون وقوع بیماری در گاو در استان­های مختلف کشور گزارش شده است و خسارات جبران­ناپذیری را به سیستم دامپروری وارد کرده است (شاهمرادی و همکاران، 1388). ضررهای اقتصادی بسیار قابل توجه می­باشد، اما هزینه­های تحمیلی غیرمستقیم و تلفات به دلیل عفونت تحت­بالینی ویران کننده­تر ‌است (Hasanova and Palvik, 2006).

   برای شناسائی گاوهای آلوده روش­های تشخیص آزمایشگاهی مختلفی از جمله روش­های مستقیم مانند تهیه گسترش میکروبی و رنگ­آمیزی ذیل نیلسون، کشت اختصاصی نمونه­های مختلف و واکنش زنجیره­ای پلی­مراز و همچنین روش‌های غیر‌مستقیم بر اساس ارزیابی وضعیت ایمنی همورال مانند آگار ژل ایمونودیفیوژن، تست تثبیت مکمل و الایزا استفاده می‌گردد، ولی در کل نتایج منفی کاذب و مثبت کاذب زیادی همراه با این آزمایشات وجود دارد (Hasanova and Palvik, 2006). بنابراین، افزایش حساسیت و ویژگی آزمایشات تشخیصی بیماری یون، ترکیبی از دو روش مستقیم و غیرمستقیم و تکرار تست­ها توصیه شده‌اند (Nielsen, 2001). با این حال مقایسه ویژگی و حساسیت تست‌های تشخیصی برای مایکو‌باکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس، باید با احتیاط و دقت بیشتری تفسیر گردند (Quinne, 1994).

   با توجه به روش‌های تشخیصی آزمایشگاهی اشاره شده، روش مناسبی که در سطح فارم و با سرعت بالا دام­های یونی را تشخیص بدهد، وجود ندارد. روش اولتراسونوگرافی ترانس­آبدومینال یک روش بالینی است که می‌تواند بسیار مفید و راحت در ارزیابی بیماران مبتلا به التهاب مزمن روده به‌کار رود (Kofler, 2006). از این روش برای تشخیص بیماری یون در شتر و بز استفاده شده است (Tharwat, 2012 Tharwat, 2011;). هدف از این مطالعه بررسی یافته‌های بالینی و اولتراسونوگرافی ترانس­آبدومینال در گاوهای مبتلا به بیماری یون و امکان­سنجی این روش برای تشخیص گاوهای یونی در سطح دامداری می‌باشد که برای اولین بار در کشور انجام گرفت.

 

مواد و روش­ها

دام­های موررد بررسی و روش انجام مطالعه

   20 رأس گاو ماده نژاد هلشتاین در محدوده سنی 8-5 سال، مبتلا به اسهال مزمن و یا لاغری (درجه بدنی 5/2 به پایین) که از مهم­ترین نشانه‌های بیماری یون می‌باشند، به­صورت تصادفی خوشه­ای به­عنوان جمعیت مورد مطالعه انتخاب شدند. گاوهای مورد مطالعه از گله­های مختلف در دامداری‌های صنعتی یا سنتی اطراف تبریز بودند. مطالعه روی دام­ها به صورت بی­خبر انجام گرفت. به­عبارتی، دام‌ها پس از ارزیابی اولتراسونیک مورد نمونه­برداری خون برای آزمایش الایزای رقابتی بیماری یون قرارگرفتند. شاخص سلامتی دام منفی­بودن از نظر آزمایش الایزا بود. تمام دام‌ها مورد ارزیابی اولتراسونیک ترانس­آبدومینال روده قرار گرفته و نتایج ثبت شدند.

دستگاه اولتراسوند و ترانسدیوسر مورد استفاده

   جهت انجام بررسی‌های سونوگرافی از یک دستگاه اسکنر پورتابل زمان واقعی مدلKX5200  با ترانسدیوسر کانوکس 5/3 مگا هرتزی با عمق نفوذ 20 سانتی‌متر، استفاده گردید.

آماده‌سازی دام

   موهای ناحیه تهی‌گاه طرف راست گاوها از بالا تا پایین توسط ماشین موزن تراشیده ‌شده، سپس با آب شستشو و توسط یک دستمال تمیز خشک می‌گردید. بعد از تماس ژل سونوگرافی با سطح پراب محدب، آن را بر روی پوست حرکت داده و اندام‌های درونی شکم مورد بررسی قرار می‌گرفتند. برای سونوگرافی از روده کوچک درگاو، منطقه‌ای از توبرکوکسا تا فضای بین‌دنده­ای هشتم و از زوائد عرضی مهره­ها تا خط سفید وسط شکم در سمت راست مورد بررسی قرار گرفت (شکل 1).

 

 

شکل 1- روش اجرای آزمایش اولتراسوند روده­ها در پهلوی راست، 1. اولین مهره کمری 2. کلیه راست. 3. آئورت 4. شکمبه 5. روده­های بزرگ. 6. روده­های کوچک (Braun, 1995).

 


نمونه­برداری

   مقدار 5 میلی­لیتر خون از ورید دمی اخذ شده و در لوله‌های بدون ماده ضد انعقاد نگه­داری و جهت انجام آزمایش الایزا به آزمایشگاه میکروب­شناسی دانشکده دامپزشکی دانشگاه تبریز منتقل و سرم نمونه­ها با سانتریفوژ در دور 3000 در 15 دقیقه جداسازی گردید.

آزمایش الایزای غیرمستقیم پاراتوبرکلوزیس  

   جهت انجام آزمایش الایزا از کیت غربالگری الایزای غیر مستقیم پاراتوبرکلوزیس  (ID Vet, Company) که برای تعیین آنتی‌بادی­های مایکوباکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس (MAP; Mycobacterium Avium Paratuberculosis) طراحی گردیده، استفاده شد که روش کار و دستورالعمل مربوط به کیت مطابق با روش به‌کار برده شده توسط کولینز در سال 1991 بود (Collins, 1991). اجزای کیت استفاده شده شامل معرف­ها، میکروپلیت‌های پوشیده با عصاره خالص مایکوباکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس، کونژوگه غلیظ شده (×10)، کنترل مثبت، کنترل منفی، محلول­های بافر، محلول شستشودهنده، محلول سوبسترا (TMB; Tetramethybenzidine Substrate) و محلول متوقف‌کننده اسید سولفوریک نیم مولار بود.

   در این آزمایش آنتی‌بادی­های ضد مایکوباکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس موجود در سرم با اپی‌توپ­های MAP، تشکیل یک کمپلکس آنتی‌بادی‌آنتی­ژن را می‌دهد و کونژوگه Ig proxidas Antiruminants به میکروپلیت اضافه می­شود که به آنتیMAP چسبیده و یک کمپلکس کونژوگه-پراکسیداز آنتی‌ژن- آنتی‌بادی تثبیت شده را تشکیل می‌دهد. بعد از شستشو، محلول سوبسترا (TMB) اضافه می‌شد. رنگ تشکیل­شده به مقدار آنتی‌بادی اختصاصی واقع در نمونه­های تست شده بستگی دارد به­طوری­که، در حضور آنتی‌بادی به نظر می‌رسد محلول آبی بعد از افزودن محلول متوقف­کننده، زرد رنگ می‌شود. در غیاب آنتی‌بادی‌ها، هیچ رنگی دیده نمی‌شود. نتیجه واکنش‌های انجام گرفته در میکروپلیت­ها در طول موج 450 نانومتر خوانده می‌شد.

   لازم به ذکر است که دمای اجزای کیت قبل از استفاده به دمای اتاق (22 تا 25 درجه سلسیوس) رسید. تمام واکنش­گرها هم توسط ورتکس یا وارونه کردن هموژنه شدند.

تحلیل آماری داده‌ها

   نتایج به­دست آمده از لحاظ آماری با نرم­افزار SPSS نسخه 19 و با استفاده از آزمون تی (T-test)، مربع کای و آزمون دقیق فیشر (Fisher's exact test) مورد واکاوی قرار گرفتند.

 

یافته­ها

فراوانی نسبی و مطلق نمونه‌های مورد مطالعه بر اساس وضعیت بدنی دام‌ها

   با توجه به اینکه این مطالعه به صورت بی­خبر روی دام‌هایی که نشانه‌های لاغری و یا اسهال را داشتند انجام گرفته است، نتایجی که از طبقه­بندی وضعیت بدنی دام‌ها به دست آمد در سه گروه تنظیم گردید (جدول 1).

 

 

 

 

 

 

جدول 1- بررسی وضعیت نمره بدنی (Body condition score) دام­های مورد مطالعه

درصد

فراوانی

وضعیت نمره بدنی

40

8

9/1-1 (بسیار لاغر)

30

6

5/2-2 (لاغر)

30

6

3-6/2 (متوسط)

100

20

جمع

 

فراوانی نسبی و مطلق نمونه‌های مورد مطالعه بر اساس سن

جدول 2 فراوانی نسبی و مطلق دام‌ها را بر اساس گستره سنی نمایش می‌دهد.

 

جدول 2- بررسی فراوانی نسبی رنج سنی دام­های مورد مطالعه

درصد

فراوانی

سن

35

7

5-3 سال

45

9

7-5 سال

20

4

9-7 سال

100

20

جمع

 

 


فراوانی نسبی و مطلق نمونه‌ها بر اساس حضور نشانه بالینی اسهال

   در جدول 3 فراوانی نسبی و مطلق ابتلا به اسهال در دام‌های مورد مطالعه آورده شده است. در 20 نمونه دام مورد مطالعه، اسهال در 13 رأس وجود داشت و در تاریخچه آنها به مشاهده شدن یک ماهه اسهال اشاره شده است.

 

 

جدول 3- فراوانی نسبی و مطلق نمونه­ها بر اساس مشاهده یا عدم مشاهده اسهال

درصد

فراوانی

اسهال

65

13

مثبت

35

7

منفی

100

20

جمع

 


میزان آلودگی گاوهای مورد مطالعه به بیماری یون بر اساس آزمون الایزا

   طبق جدول 4 از بین نمونه‌های مورد مطالعه که علایم اسهال و لاغری را نشان دادند، 35 درصد نمونه‌ها الایزای مثبت داشتند.

 

 

 

 

 

جدول 4- بررسی میزان آلودگی گاوها‌ی مورد مطالعه به بیماری یون بر اساس الایزا

درصد

تعداد دام

الایزا

35

7

مثبت

65

13

منفی

100

20

جمع


فراوانی رخداد همزمان اسهال و مثبت بودن آزمون الایزا

   با توجه به نتایج به­دست آمده از تقاطع دو متغیر اسهال و الایزا، تمام 7 نمونه آلوده به یون واجد اسهال بودند. آنالیز این نتایج با روش آزمون آزمون دقیق فیشر صورت گرفت که نتیجه آنالیز (044/0p=) حاکی از اختلاف معنی‌دار بین دام‌های آلوده و غیرآلوده برای وجود نشانه اسهال بود (جدول 5).

 

 

جدول 5- فراوانی رخداد همزمان اسهال و مثبت بودن آزمون الایزا

جمع

اسهال

 

الایزا

 

منفی

مثبت

7

100%

0

0%

7

100%

مثبت

13

100%

7

8/53%

6

2/46%

منفی

20

100%

7

35%

13

65%

جمع

 

 


فراوانی رخداد همزمانی لاغری و مثبت بودن آزمون الایزا

   با توجه به این­که یکی از شاخص‌های اصلی انتخاب دام مورد بررسی جهت مطالعه بی­خبر بیماری یون در گاو، لاغری است، در جدول 6 به صورت تقاطعی این شاخص با نتایج حاصل از الایزا مورد بررسی قرار گرفت. نتیجه آنالیز این جدول به روش مربع کای نشان از فقدان اختلاف معنی­دار (052/0p=) بین دام‌های آلوده و غیرآلوده به یون از لحاظ درجه وضعیت بدنی بود.

 

 

جدول 6- فراوانی رخداد هم­زمانی لاغری و مثبت بودن آزمون الایزا

جمع

وضعیت نمره بدنی

 

3-6/2

5/2-2

9/1-1

7

100%

0

0%

2

6/28%

5

4/71%

الایزا

مثبت

13

100%

6

1/46%

4

8/30%

3

1/23%

الایزا

منفی

20

100%

6

30%

6

30%

8

40%

جمع


فراوانی رخداد توام اسهال و لاغری با آزمون الایزا

   فراوانی نسبی و مطلق دام‌های مبتلا به اسهال توام با لاغری در دام­های آلوده و غیرآلوده در جدول 7 آمده است. جهت آنالیز داده‌های به­دست آمده از برنامه آزمون مربع کای استفاده شد که با به دست آمدن عدد 03/0 اختلاف معنی­داری بین دام‌های آلوده و غیر آلوده مشاهده شد.

 

 

جدول 7- فراوانی رخداد توام اسهال و نمره بدنی با آزمون الایزا

جمع

اسهال

 

الایزا

 

منفی

مثبت

5

4/71%

0

5

4/71%

نمره بدنی 9/1-1

 

مثبت

2

6/28%

0

2

6/28%

نمره بدنی 5/2-2

 

7

100%

0

7

100%

جمع

3

1/23%

2

4/15%

1

7/7%

نمره بدنی 9/1-1

 

منفی

4

8/30%

4

8/30%

0

0%

نمره بدنی 5/2-2

 

6

2/46%

1

7/7%

5

5/38%

نمره بدنی 3-6/2

 

13

100%

7

8/53%

6

2/46%

جمع

 

 

   با توجه به نتایج حاصله در جدول 7، 4/71 درصد از دام‌ها با دو نشانه لاغری مفرط و اسهال، الایزا مثبت بوده و یون مثبت در نظر گرفته می‌شوند. 6/28 درصد از دام‌های الایزا مثبت مبتلا به اسهال بوده و دارای وضعیت بدنی لاغر بودند. هیچ­یک از دام‌های الایزا مثبت و دارای اسهال، نمره بدنی متوسط را نداشتند.

 

 

مقایسه ضخامت دیواره روده­های اندازه­گیری شده در آزمون اولتراسوند در دام‌های آلوده و غیرآلوده و نتیجه آزمون آماری

   در جدول 8 این پارامتر مورد مقایسه قرارگرفته است. میانگین ضخامت دیواره روده کوچک در دام‌های واجد الایزای مثبت و منفی به ترتیب 54/1±9/7 و 13/0±7/2 میلی­متر بود (اشکال 2 تا 7 نمونه‌هائی از تصاویر اخذ شده اولتراسونوگرافی از دام‌های مورد مطالعه هستند). آنالیز داده­های این جدول به روش آزمون تی نشان از وجود اختلاف معنی‌دار (001/0˂p) بین دام‌های آلوده و غیرآلوده به یون از لحاظ ضخامت دیواره روده اندازه‌گیری شده در اولتراسونوگرافی داشت.

 

 

جدول 8- مقایسه ضخامت دیواره روده‌ها اندازه‌گیری شده در آزمون اولتراسوند در دام‌های آلوده و غیرآلوده و نتیجه آزمون آماری

 

دام­های آلوده (7n=)

دام­های غیرآلوده (13=n)

 

 

حداقل   حداکثر   میانگین    خطای میانگین

 

حداقل   حداکثر   میانگین   خطای میانگین

p-value

T-test

ضخامت دیواره روده

(برحسب میلی­متر)

5/3       15       9143/7          54911/1

 

2         8/3       7/2          13156/0

001/0˂

 


ارزیابی بزرگ­شدگی عقده­های لنفاوی مزانتریک

   ارزیابی سونوگرافی گاوهای مورد مطالعه در هیچ یک از موارد، موفق به تصویربرداری عقده­های لنفاوی مزانتریک نشد.

حساسیت و ویژگی در تشخیص یون به کمک سونوگرافی

    در جداول 9 تا 12 حساسیت و ویژگی روش سونوگرافی، حضور اسهال و لاغری در تشخیص بیماری یون در مقایسه با آزمون الایزا، آورده شده است.

 

 

جدول 9- حساسیت و ویژگی در تشخیص یون به کمک سونوگرافی در مقایسه با آزمون الایزا. برای آزمایش اولتراسوند بر اساس اعداد مشخص شده در منابع، cut-off point ضخامت دیواره روده 3 میلی­متر در نظر گرفته شد (Braun and Marmier, 1995).

الایزا

سونوگرافی

جمع

+

-

+

7

0

7

-

3

10

13

جمع

10

10

20

                                  حساسیت (Se)=100%     ویژگی (Sp)=92/76%      منفی کاذب (FN)= 0%      مثبت کاذب (FP)=07/23%

 

جدول 10- محاسبه شاخص‌های اپیدمیولوژیک در تشخیص یون به روش معاینه درمانگاهی (نشانه اسهال) در مقایسه با آزمون الایزا

الایزا

نشانه اسهال

جمع

+

-

+

7

0

7

-

6

7

13

جمع

13

7

20

              حساسیت (Se)=100%    ویژگی (Sp)=84/53 %     منفی کاذب (FN)= 0%       مثبت کاذب (FP)=65/46 %

 

 

 

 

 

 

جدول 11- محاسبه شاخص­های اپیدمیولوژیک در تشخیص یون به روش معاینه درمانگاهی (نشانه لاغری) در مقایسه با آزمون الایزا

الایزا

نشانه لاغری

جمع

+

-

+

7

0

7

-

7

6

13

جمع

14

6

20

           حساسیت (Se)=100%    ویژگی (Sp)=15/46 %        منفی کاذب (FN)= 0%      مثبت کاذب (FP)=84/53%

 

جدول 12- توزیع شاخص­های اپیدمیولوژیک در شیوه­های مختلف تشخیص یون در گاو

 

سونوگرافی

نشانه های درمانگاهی

اسهال

لاغری

حساسیت

100%

100%

100%

ویژگی

92/76%

84/53%

15/46%

مثبت کاذب

07/23%

15/46%

84/53%

منفی کاذب

0%

0%

0%

 

 

 

شکل 2- اولتراسونوگرافی از لوپ‌های ژئوژنوم گاو که از پهلوی راست دام با ترانسدیوسر کانوکس 5/3 مگاهرتزی گرفته شده است. به ضخامت دیواره‌های روده کوچک (طبیعی به ظاهر سالم با ضخامت کمتر از 3 میلی­متر) توجه نمایید. IL: لومن روده، Cr: قدامی، Cau: خلفی.

 

 

شکل 3- اولتراسونوگرافی از برش‌های طولی ژئوژنوم که از پهلوی راست گاو به ظاهر سالم با ترانسدیوسر کانوکس 5/3 مگاهرتزی گرفته شده است. چندین لوپ از ژئوژنوم در برش‌های مقطعی در مجاورت همدیگر قرار گرفته­اند. به ضخامت دیواره‌های روده کوچک (طبیعی با ضخامت کمتر از 3 میلی متر) توجه نمایید. AW: دیواره شکمی، IL: لومن روده.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 4- اولتراسونوگرافی از لوپ‌های ژئوژنوم‌ گاو ظاهراً بیمار که از پهلوی راست دام با ترانسدیوسر کانوکس 5/3 مگاهرتزی گرفته شده است. به ضخیم­شدگی ملایم دیواره‌های روده کوچک (با ضخامت حدود 4 میلی­متر) توجه نمایید.  IL: لومن روده. 

 

 

 

 

شکل 5- اولتراسونوگرافی از لوپ‌های ژئوژنوم‌ گاو بیمار که از بخش تحتانی پهلوی راست دام با ترانسدیوسر کانوکس 5/3 مگاهرتزی گرفته شده است. به ضخیم­شدگی دیواره‌های روده کوچک با خطوط سیاه (با ضخامت 15 میلی­متر)، تجمع مایعات غیر اکوژنیک (پیکان سفید کوچک) و کلامپ‌های نسوج اکوژنیک (پیکان سفید بزرگ) در فضای بینابینی روده‌ها توجه نمایید. IL: لومن روده.   

 

 

 

شکل 6- تصویر اولتراسونوگرافیک شکم گاو بیمار که از بخش تحتانی پهلوی راست دام با ترانسدیوسر کانوکس 5/3 مگاهرتزی گرفته شده است.  به کلامپ‌های نسوج اکوژنیک (پیکان سفید) منتشر در مایعات تجمع یافته در فضای بین روده‌ها توجه نمایید.

 

 

شکل 7- اولتراسونوگرافی در گاو مبتلا به یون. تصویر از فضای بین دنده­ای 11 و در طرف راست گرفته شده ­است. کبد در اولتراسوند هیپراکوژنیک دیده می‌شود. 1: ورید کبدی، 2: نسج کبد، 3: ورید پورتال.


 


بحث و نتیجه‌گیری

   یون یک بیماری واگیردار بوده که گاو و دیگر نشخوارکنندگان را در بسیاری از مناطق دنیا مبتلا می‌کند. این بیماری دارای اثرات اقتصادی بر تولیدات گاوان شیرده است. امروزه، بیماری یون به صورت یکی از پرضررترین بیماری‌ها در گاوان شیری درآمده است. این بیماری هم­چنین صنعت گاو گوشتی به­خصوص گاوهای نژاد اصیل را نیز متأثر می‌کند. در حالی‌که لاغری و مرگ از نتایج نهایی شکل بالینی بیماری یون هستند، گاوان آلوده همچنین از کاهش تولید، ناباروری، افزایش استعداد ابتلا به دیگر بیماری‌ها نیز رنج می‌برند. اگرچه تاثیر شکل بالینی بیماری یون بر تولید شیر محسوس است، ولی ممکن است کاهش تولید شیر در دام‌های مبتلا به شکل تحت­بالینی برای دامدار مشهود نباشد. از طرفی شیر دام‌های آلوده نیز مورد مصرف انسان بوده و باتوجه به این نکته که میکروب عامل این بیماری ممکن است عامل بیماری کرون (Crohns disease) در انسان نیز باشد، لذا خطر بالقوه­ای برای مصرف‌کنندگان از لحاظ بهداشت عمومی ممکن است داشته باشد. بنابراین تشخیص سریع، به موقع، راحت و ارزان دام‌های آلوده بسیار حائز اهمیت می‌باشد (Hasanova and Palvik, 2006).

   روش‌های تشخیصی متفاوت و مختلفی برای شناسائی دام‌های مبتلا به یون وجود دارند. الایزا یکی از تست‌های مناسب سنجش ایمنی است که به­طور گسترده‌ای در دسترس می‌باشد و قادر به شناسائی آنتی‌بادی مایکوباکتریوم اویوم در شیر (Hardin and Thorne, 1996 Sweeney, 1994,) و سرم خون (Yokomizo, 1983) می‌باشد. آزمایشات مبتنی بر الایزا به دلیل آسان بودن جمع­آوری نمونه (خون یا شیر)، نتایج سریع تست (در عرض یک هفته) و هزینه‌ای نسبتاً کم، بسیار مطلوب محسوب می‌شوند. با این حال، به چند دلیل نتایج حاصل از الایزا نیاز به تفسیر دقیق و محتاط دارد. با توجه به تأخیر زمانی بین عفونت و ارائه باکتری به سیستم ایمنی برای ایجاد واکنش ایمنی، حساسیت گزارش­شده الایزای سرم خون برای تشخیص گاوهایی با عفونت تحت بالینی، خیلی پایین­تر از حساسیت کشت مدفوع بوده و منجر به نتایج منفی کاذب بسیاری می‌گردد (Dargatz, 2001; Sockett, 1992; Collins, 1991; Hardin and Thorne; 1996). در واقع بسیاری از مطالعات، حساسیت آزمایش الایزای سرم خون را بر اساس نسبت توزیع ارگانیسم در مدفوع که مثبت شده، در گستره‌ای از 15 تا 75 درصد تخمین می‌زنند (Whitlock, 2000; Sweeney, 1995; Dargatz, 2001  ).

   کشت اختصاصی نمونه‌های بالینی آلوده به مایکوباکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس به­عنوان تست استاندارد در نظر گرفته شده است (McKenna, 2004). با این حال در گذشته، کشت مدفوع علی­رغم هزینه بسیار بالا و مشکلات کشت بافت، به­عنوان تست استاندارد طلایی در بسیاری از مطالعات در نظر گرفته می‌شد (Cox, 1991; Milner, 1990; Garrido, 2000; Collins, 1991; Sockett, 1992; Collins and Sockett, 1993; Sweeney, 1995; Dargatz, 2001).

   حساسیت الایزای جذبی در بررسی‌های مختلف، متفاوت می­باشد ولی ثابت شده است که حساسیت این آزمون از مراحل اولیه عفونت یون تا بروزحداکثر علائم بالینی افزایش می­یابد و حساسیت تشخیص از 15 درصد تا 87 درصد برای این آزمون گزارش شده است. بنابراین، آزمون  الایزای جذبی جهت تشخیص بیماری یون در گاو به ویژه گاوهای واجد نشانه‌های بالینی یون، به عنوان آزمونی استاندارد، مورد پذیرش می­باشد (Raymond, 2006; Nielsen and Toft, 2008; Sweeney, 1995). عدم وجود وسیله تشخیصی قابل استفاده در بالین دام، موجب نقص در برنامه‌های کنترلی شده است. سونوگرافی ترنس­آبدومینال یک روش غیرتهاجمی در تشخیص است که به­طور روزافزون در تشخیص بیماری‌های نشخوارکنندگان و جراحی به کار گرفته می­شود. این روش همچنین می‌تواند در ارزیابی وضعیت روده‌های کوچک و بزرگ گاو مورد استفاده قرار گیرد (Braun and Amrein, 2001; Braun and Marmier, 1995).

   سونوگرافی ابزار تشخیصی مهمی در ارزیابی بسیاری از بیماری‌های مربوط به دستگاه گوارش گاو است. تعدادی از مطالعات یافته‌های سونوگرافی مربوط به شکمبه (Tschuor and Clauss, 2008)، شیردان (Braun, 1997)، هزارلا (Braun and Blessing, 2006) و نگاری (Braun and Gotz, 1994) را در یک گاو بالغ ثبت نموده­اند. یافته‌های سونوگرافی در مورد بسیاری از بیماری‌های دستگاه گوارش گاو به­صورت خلاصه شده وجود دارد (Braun, 2003).

   روش اولتراسونوگرافی ترانس­آبدومینال یک روش بالینی است که می‌تواند بسیار مفید و راحت در ارزیابی بیماران مبتلا به التهاب مزمن روده به­کار رود. در سگ علی­رغم حساسیت پائین این روش، سونوگرافی به­عنوان یک آزمون کاربردی در تشخیص سندرم التهاب مزمن روده­ای (IBS) در زمانی که ضخیم­شدگی روده دیده شود، گزارش گردیده است (Rudorf, 2005). در گربه­ها نیز در تشخیص سندرم التهاب مزمن روده­ای از این روش استفاده می­شود (Baez, 1999). در دام­های بزرگ اخیراً به­کارگیری و ارزش این روش در تشخیص شترها (Tharwat, 2011) و بزهای (Tharwat, 2012) مبتلا به بیماری یون گزارش گردیده است.

   گزارشاتی از بررسی بیماری یون با کمک روش­های مختلف تشخیصی در نقاط مختلف دنیا و ایران وجود دارد. در مطالعه شاهمرادی و همکاران در سال 1388 از 227 رأس گاو مشکوک به بیماری یون نمونه مدفوع اخذ و پس از تهیه گسترش و کشت نمونه­ها در کل 31/27 درصد از دام­ها مثبت ارزیابی شدند (شاهمرادی و همکاران، 1388). فراوانی گاوهای مبتلا به یون در این مطالعه تقریباً با نتایج حاصل از الایزا در مطالعه حاضر (35 درصد) هم­خوانی دارد (علی­رغم یکسان نبودن روش تشخیص). فتحی و همکاران در سال 2011  طی یک بررسی در آذربایجان­غربی روی صد نمونه شیر مربوط به گاو­های سالم حضور ملکولی عامل بیماری یون را 12 درصد اعلام نمودند و همچنین میزان حضور ملکولی عامل یون در گاوهای آلوده را (با روش PCR روی نمونه­های شیر) 44 درصد بیان داشتند (Fathi, 2011).

   تحقیقات انجام شده در سایر نقاط دنیا آمار و ارقام متفاوتی از میزان آلودگی سرمی دام­ها به یون را نشان می­دهد. مطالعات سرولوژیک در انگلستان نشان داده است که حداقل 4/17 درصد از گاوها برخی از علایم بیماری یون را نشان می­دهند. در بلژیک 6/6 درصد (Boelaert, 2000) و در هلند این میزان بین 7/2 تا 9/6 درصد گزارش شده است. در اسلونی در یک مطالعه دو ساله شیوعی به میزان 59/11 درصد برای بیماری گزارش شده است. در آمریکا 9/2 درصد از گله­های گاو شیری و 8 درصد از گله­های گوشتی آلوده به یون تشخیص داده شدند. در کل شیوع بیماری در آمریکا با به­کارگیری روش­های سرولوژیک و مولکولی بین 8/1 تا 18 درصد تخمین زده می­شود (Lilenbaum, 2007). گزارشات فوق و نتایج به دست آمده حاکی از گسترش آلودگی در نقاط مختلف دنیا و ایران می­باشد.

   یافته­های اولتراسونوگرافی ترنس­آبدومینال در 54 رأس بز مبتلا به یون در سال 2011 توسط تاروات و همکارانش گزارش شده است. در این مطالعه بزها در سه گروه طبقه­بندی شدند: اول حیواناتی که برای 7-2 روز اشتهای خود را از دست دادند، دوم در مدت زمان 150 روز کاهش در وزن بدنی را نشان دادند، و سوم در طول دوره 90 روز هم از دست دادن وزن و هم اسهال متناوب یا مزمنی را نشان دادند. در این مطالعه وضعیت درجه بدنی گروه کنترل در محدوده 3/0± 7/3 در نظر گرفته شد و در بزهای بیمار وضعیت بدنی 5/0±4/1 بود (Tharwat, 2011). یافته­های بالینی، اولتراسونوگرافی و پاتولوژیکی در 70 رأس شتر مبتلا به بیماری یون نیز در سال 2012 توسط تاروات و همکارانش گزارش شده است (Tharwat, 2012).

   مطالعه حاضر به صورت بی­خبر روی گاوهایی با دو نشانه مهم لاغری و اسهال مزمن انجام گرفت. در این مطالعه مانند تحقیقات انجام گرفته با اولتراسوند روی بز و شتر­های مبتلا به یون، تفاوت قابل توجهی در ضخامت دیواره روده بین گاوان آلوده و غیر­آلوده وجود داشت (جدول 8). در حالت طبیعی ضخامت روده کوچک در گاو 3-2 میلی­متر می­باشد. افزایش ضخامت دیواره را در سه گروه: الف- افزایش ضخامت ملایم دیواره روده (5-3 میلی­متر)، ب- افزایش ضخامت متوسط دیواره روده (7-5 میلی­متر) و ج- افزایش ضخامت شدید دیواره روده (بیشتر از 7 میلی­متر) می‌توان طبقه­بندی نمود. در این مطالعه در گاوهای غیرآلوده میانگین ضخامت دیواره روده 13/0±7/2 اندازه­گیری شد (حداقل 2 و حداکثر 8/3 میلی متر). میانگین ضخامت روده در دام­های آلوده 54/1±9/7 میلی­متر بود (حداقل 5/3 و حداکثر 15 میلی­متر) که این نتایج حاکی از آن است که اختلاف معنی­داری بین ضخامت دیواره روده در دام­های آلوده و غیر­آلوده وجود دارد. لذا، این تغییر چشمگیر در ضخامت دیواره روده­های کوچک در آزمایش اولتراسوند می­تواند شاخص مهمی در تشخیص بیماران یونی باشد. در مطالعه تاروات نیز در شتر­ها، ضخامت دیواره روده گروه کنترل (2/1±6/3 میلی­متر) تفاوت معنی­داری با دام­های مبتلا به یون داشت و در شترهای مبتلا به یون ضخامت دیواره روده در سه گروه با ضخیم­شدگی ملایم (9/1±8/6 میلی­متر)، متوسط (6/4±8/12 میلی­متر) و شدید (6/3±5/18میلی­متر) اندازه­گیری شدند (Tharwat, 2012). در مطالعه تاروات روی بز­ها نیز این تفاوت ضخامت در دیواره روده­های بزهای سالم و مبتلا به یون معنی­دار بود، طوری که در گروه کنترل ضخامت طبیعی دیواره 4/0±8/0 میلی­متر بود و در بزهای مبتلا به یون این ضخامت را در سه گروه ملایم، متوسط و شدید به ترتیب با اندازه­های 2/0± 8/2،  4/0±2/4 و 1/1±9/6 میلی­متر اندازه­گیری نمودند (Tharwat, 2011).

   با توجه به نتایج به­دست آمده در جدول 7، 4/71 درصد از دام­های واجد نشانه اسهال و آلوده، دارای وضعیت بدنی خیلی لاغر بودند. این یافته­ها می­تواند توجیه درستی از ماهیت تحلیل­برندگی بیماری یون باشد که عامل مایکوباکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس در طول زمان و به صورت مزمن باعث کاهش وزن، به دلیل افت جذب مواد غذایی از روده­ها در دام بیمار می­گردد.

   در مطالعه حاضر عقده­های لنفاوی به جز در یک نمونه الایزا مثبت در هیچ یک از دام­های مورد مطالعه قابل تصویر­برداری با سونوگرافی نبودند. در مطالعه تاروات و همکاران، عقده­های لمفاوی در ارزیابی اولتراسونوگرافی شترهای سالم رویت نشد، اما در بیماران یونی قابل تصویربرداری بود. در بررسی مذکور در 84 درصد از شترهای بیمار این عقده­ها تصویربرداری شدند و بزرگ­شدگی عقده لنفاوی مزانتریک به­عنوان یافته مهمی در تشخیص بیماری یون به­شمار رفتند. در مطالعه تاروات روی 54 بز نیز، در 91 درصد از بزهای آلوده بزرگ­شدگی عقده­های لنفی مزانتریک مشهود بود (Tharwat, 2012; Tharwat, 2011).

   در مطالعه حاضر در تصاویر اولتراسونوگرافی اخذ شده از گاوهای یونی تجمع نسوج منتشر اکوژن در درون مایعات بین لوپ­های روده مشاهده می­شد که این تجمعات نسجی و مایعات اطراف آن در روده، در شترهای مبتلا به یون نیز تصویربرداری شده است (Tharwat, 2012).

از دیگر یافته­های سونوگرافی در گاو مانند شترهای مبتلا به یون، هیپراکوژنیک­تر شدن نسج کبد به­علت شکل­گیری کبد چرب می­باشد که در گاوهای آلوده به یون در این مطالعه دیده شد و در شترهای آلوده نیز گزارش شده است (Tharwat, 2012).

  با توجه به نتایج به دست آمده از مطالعه حاضر در گاو، اختلاف قابل توجهی در ضخامت دیواره روده بین گاوهای مبتلا به یون و گاو­های غیر­آلوده به یون، مشاهده می­شود. این تغییرات معنی­دار بوده و نشان می­دهند که ضخامت دیواره روده در گاوهای مبتلا به مایکو باکتریوم اویوم تحت­گونه پاراتوبرکلوزیس به طور چشمگیری افزایش می­یابد و با آزمایش اولتراسوند ترانس­آبدومینال در بالین دام قابل تصویربرداری است و همچنین این آزمون در مقایسه با نشانه­های بالینی (اسهال و لاغری) از ویژگی بالائی نیز در تشخیص بیماران برخوردار است. لذا، می­توان نتیجه گرفت که روش آزمون اولتراسونوگرافی جهت تشخیص بیماری یون در بالین دام بسیار مفید و موثر بوده و با کمک این روش می­توان به تشخیص سریع­تر دست یافت.

 

سپاسگزاری

   بدینوسیله از حمایت­های مالی دانشکده دامپزشکی دانشگاه تبریز برای انجام این پژوهش قدردانی می­شود. به­علاوه نگارندگان از زحمات آقای دکتر پیمان زارع استادیار محترم دانشکده دامپزشکی دانشگاه تبریز برای همکاری در انجام این تحقیق، صمیمانه تشکر می­نمایند.

  • شاهمرادی ، ا.، مصوری، ن.، عارف پژوهی، ر.، حیدری، م.، نعمان، و. و نبی نژاد، ع. (1388). بررسی بیماری یون در دامداری­های صنعتی و نیمه صنعتی اصفهان. مجله پژوهش­های دامپزشکی در پژوهش و سازندگی، شماره 82، صفحات: 17-13.
    • Baez, J.L., Hendrick, M.J., Walker, L.M. and Washabau, R.J. (1999). Radiographic, ultrasonographic and endoscopic findings in cats with inflammatory bowel disease of the stomach   and small intestine: 33 cases (1990-1997). Journal of the American Veterinary Medicine Association, 215: 349-354.
    • Boelaert, F., Walravens, K., Biront, P., Vermeersch, P., Berkavens, D. and Froid, G. (2000). Prevalence of Paratuberculosis in the Beljian cattle population. Veterinary Microbiology Journal, 77: 269-281.
    • Braun, U. (2003). Ultrasonography in gastrointestinal disease in cattle. The Veterinary Journal, 166: 112-124.
    • Braun, U. and Amrein, E. (2001). Ultrasonographic examination of the caecum and the proximal and spiral ansa of the colon of cattle. Veterinary Record, 149: 45-48.
    • Braun, U. and Blessing, S. (2006). Ultrasonographic examination of the omasum in 30 health cows. Veterinary Record, 159: 812-815.
    • Braun, U. and Gotz, M. (1994). Ultrasonography of the reticulum in cows. American Journal of Veterinary Research, 55: 325-332.
    • Braun, U. and Marmier, O. (1995). Ultrasonographic examination of the small intestine of cows. Veterinary Record, 136: 239-244.
    • Braun, U., Pusterla, N. and SchÖnmann, M. (1997). Ultrasonographic findings in cows with left displacement of the abomasum. Veterinary Record, 141: 331-335.
    • Burgelt, C.D., Layton, A.W., Ginn, P.E., Taylor, M., King, J.M., Habecker, P.L., et al. (2000). The pathology of spontaneous paratuberculosis in the North American bison (Bison bison). Veterinary Pathology, 3: 428-438.
    • Chiodini, R.J., Van Kruiningen, H.J. and Merkal, R.S. (1984). Ruminant paratuberculosis (Johne’s disease): the current status and future prospects. Cornell University College of Veterinary Medicine, 74: 218-262.
    • Clark, C.J. (1997). The pathology and pathogenesis of paratuberculosis in ruminants and other species. Journal of Comparative Pathology, 116: 217-261.
    • Collins, M.T. and Sockett, D.C. (1993). Accuracy and economics of the USD Alicensed enzyme-linked immunosorbent assay for bovine paratuberculosis.  Journal of the American Veterinary Medicine Association, 203: 1456-1463.
    • Collins, M.T., Sockett, D.C., Ridge, S. and Cox, J.C. (1991). Evaluation of a commercial enzyme-linked immunosorbent assay for Johne’s disease. Journal of Clinical Microbiology, 29: 272-276.
    • Cox, J.C., Drane, D.P., Jones, S.L., Ridge, S. and Milner, A.R. (1991). Developmentand evaluation of a rapid absorbed enzyme immunoassay test for the diagnosis of Johne’s disease in cattle. Australian Veterinary Journal, 68: 157-160.
    • Dargatz, D.A., Byrum, B.A. and Barber, L.K. (2001). Evaluation of a commercial ELISA for diagnosis of paratuberculosis in cattle. Journal of the American Veterinary Medical Association, 218: 1163-1166.
    • Fathi, R., Sarkarati, F., Eslami, M., Rezavand, B. and Nourizadeh, A. (2011). Detection of             Mycobacterium avium subsp. Paratuberculosis in Cow Milk Using Culture and PCR methods, 66(2): 95-100.
    • Garrido, J.M., Cortabarria, N., Oguisa, J.A., Aduriz, G. and Juste, R.A. (2000). Use of PCR method on faecal samples for diagnosis of sheep paratuberculosis.Veterinary Microbiology, 77: 339-349.
    • Gyles, C.L. and Theon, O.C. (1993). Pathogenesis of Bacterial Infection in Animals.2ed edition.  USA: Ames, Iowa, Iowa State University, pp: 44-54.
    • Hardin, L.E. and Thorne, J.G. (1996). Comparison of milk with serum ELISA for the detection of paratuberculosis in dairy cows. Journal of the American Veterinary Medicine Association, 209: 120-122.
    • Hasanova, L. and Pavlik, I. (2006).  Economic impact of paratuberculosis in dairy cattle herds:  A review on Veterinary Medicine, Czech, 51: 193-211.
    • Jones, T.C., Hunt, R.D. and King, N.W. (1997). Paratuberculosis. In: Veterinary Pathology. 6th ed., Baltimore, Maryland: Williams and Wilkins, pp: 498-501.
    • Kennedy, D.J. and Benedictus, G. (2001). Control of Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis infection in agricultural species. Revue scientifique et technique, 20: 151-179.
    • Kofler, J. and Hittmair, K. (2006). Diagnostic ultrasonography in animals - Continuation of the clinical examination. Veterinary Journal, 171(3): 393-395.
    • Lilenbaum, W., Mavassi, C.D. and Oelemann, W.M.R. (2007). Paratuberculosis, an update. Brazilian Journal of Microbiology, 38: 580-590.
    • McKenna, S.L., Keefe, G.P. and Barkema, H.W. (2004). Cow-level prevalence of paratuberculosis in culled dairy cows in Atlantic Canada and Maine.  Journal of Dairy Science, 87: 3770-3777.
    • Milner, A.R., Mack, W.N., Coates, K.J., Hill, J., Gill, I. and Sheldrick, P. (1990).  The sensitivity and specificity of a modified ELISA for the diagnosis of Johne’s disease from a field trial in cattle. Veterinary Microbiology, 25: 193-198.
    • Nielsen, S.S. and Nielsen, K.K. (2001). Diagnostic Techniques for paratuberculosis. Bulletin of the IDF, 362: 1-17.
    • Nielsen, S.S. and Toft, N. (2008). Ante mortem diagnosis of paratuberculosis: a review of accuracies of ELISA, interferon-gamma assay and faecal culture techniques. Veterinary Microbiology, 129: 217-235.
    • Quinn, P.G., Carter, M.E., Merkey, B. and Carter, G.R. (1994). Clinical Veterinary Microbiology. London: Mosby, pp: 156-168.
    • Raymond, W., Sweeney, L., Robert, H., Whitlock, S., McAdams, S. and Fyock, T. (2006). Longitudinal study of ELISA seroreactivity to Mycobacteriumavium subsp. paratuberculosis in infected cattle and culture-negative herd mates. Journal of Veterinary Diagnostic Investigation, 18: 2-6.
    • Rudorf, H., Van Schaik, G., O'brien, R.T., Brown, P.J., Barr, F.J. and Hall, E.J. (2005). Ultrasonographic evaluation of thethickness of the small intestinal wall in dogs with inflammatory bowel disease. Journal of Small Animal Practice, 46: 315-316.
    • Sockett, D.C., Conrad, T.A., Thomas, C.B. and Collins, M.T. (1992). Evaluation of four serological tests for bovine paratuberculosis. Journal of Clinical Microbiology, 30: 1134-1139.
    • Swceney, R.W., Whitlock, R.H., Buckley, C.L. and Spencer P.A. (1995). Evaluation of a commercial enzyme-linked immune sorbent assay for the diagnosis of Paratuberculosis in dairy cattle. Journal of Veterinary Diagnostic Investigation, 7: 488-493.
    • Sweeney, R.W., Whitlock, R.H., Buckley, C.L., Spencer, P., Rosenberger, A.E. and Hutchinson, L.J. (1994). Diagnosis of paratuberculosis in dairy cattle, using enzyme-linked immunosorbent assay for detection of antibodies against Mycobacterium paratuberculosis in milk. American Journal of Veterinary Research, 55: 905-909.
    • Tharwat, M., Al-Sobayil, F., Ahmed, A., Hashad, M. and Buczinski, S. (2012). Clinical, ultrasonographic, and pathologic findings in 70 camels (Camelus dromedarius) with Johne’s disease. Canandian Veterinary Journal, 53: 543-548. 
    • Tharwat, M., Al-Sobayil, F., Hashad, M. and Buczinski, S. (2011). Transabdominal ultrasonographic findings in goats with paratuberculosis. The Canadian Veterinary Journal, 52: 1062-1070.
    • Tschuor, A. and Clauss, M. (2008). Investigations on the stratification of fore stomach contents inruminants: an ultrasonographic approach. European Journal of   Wildlife Research, 54: 627-633.
    • Vander Giessen, J.W., Eger, A., Haagsma, J., Haring, R.M., Gaastra, W. and Vander Zeijst, B.A. (1992). Amplification of 16S rRNA sequences to detect Mycobacterium paratuberculosis. Journal of Medical Microbiology, 36: 255-263.
    • Whitlock, R.H. and Buergelt, C. (1996). Preclinical and clinical manifestations of paratuberculosis (including pathology). Veterinary Clinics of North America Food Animal Practice, 12: 345-356.
    • Whitlock, R.H., Wells, S.J., Sweeney, R.W. and Van Tiem, J. (2000). ELISA and fecal culture for paratuberculosis (Johne’s disease): sensitivity and specificity of each method. Veterinary Microbiology, 77: 387-398.
    • Yokomizo, Y., Merkal, R.S. and Lyle, P.A. (1983). Enzyme-linked immunosorbent assay for detection of bovine immunoglobulin G1 antibody to a protoplasmic antigen of Mycobacterium paratuberculosis. American Journal of Veterinary Research, 44: 2205-2207.