بررسی تاثیر تعداد سلول‌های سوماتیک در بیماری ورم پستان تحت‌بالینی گاو، بر کیفیت ‏شیرخام دامداری‌های استان خوزستان

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دامپزشکی، دانشکده دامپزشکی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.

2 استادیار گروه بهداشت مواد غذایی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.

چکیده

ابتلا به ورم پستان در گاوهای شیری سبب کاهش 15 درصدی تولید شیر و تغییر در ترکیبات ‏شیمیایی آن شده و به این ترتیب  باعث وارد آمدن خسارت به صنعت تولید شیر گردیده و تهدیدی جدی برای سلامت مصرف­کنندگان محسوب می­شود. در این مطالعه تاثیر تعداد سلول‌های ‏سوماتیک که متأثر از بیماری ورم پستان می­باشد، بر کیفیت شیرخام ‏‏‏در گاوهای مبتلا به ورم پستان تحت­بالینی مورد بررسی قرار گرفت. بدین­منظور، با مراجعه به ‏دامداری­های ‏استان خوزستان، تعداد 240 نمونه شیر‏خام ‏از گاوهای مبتلا به ورم پستان تحت­بالینی از دامداری­های صنعتی و سنتی این استان طی ماه­های ‏‏مختلف سال 93 (اوائل ‏و اواسط هر ماه) جمع­آوری شد و به ‏‏ترتیب آزمایشات مربوط به شمارش سلول­های سوماتیک، پروتئین، چربی و اسیدیته در مورد آنها انجام گردید.‏ در نمونه­های اخذ شده، تعداد سلول‌های سوماتیک SCC/ml105×37/1±105×20/3 و مقادیر پروتئین ‏‏06/0±12/3 درصد و چربی 14/0±23/3 درصد‏‏ و اسیدیته D°62/0±50/14 محاسبه شد. ضریب همبستگی بین داده­ها نشانگررابطه مستقیم بین درصد ‏پروتئین و ‏‏درصد چربی بود. همچنینرابطه معکوسی بین تعداد سلول‎های سوماتیک با ‏‏درصد چربی و پروتئین نمونه‌های شیر مشاهده گردید (01/0>‏p‏).‏‏ میزان چربی و پروتئین در فصل زمستان و تعداد سلول­های سوماتیک در فصول تابستان و پاییز بیشتر از بقیه فصول بود، در حالی­که بیشترین میزان اسیدیته مربوط به فصول بهار و زمستان بود. مقایسه فاکتورهای نامبرده نیز در بین دو نوع دامداری صنعتی و سنتی نشان­دهنده بالاتر بودن میزان پروتئین و پایین­تر بودن تعداد سلول­های سوماتیک در نمونه‎های ‏‏شیرخام دامداری‌های صنعتی نسبت به‏‏ دامداری‌های سنتی بود (05/0>‏p‏).‏‏ لذا به نظر ‏می­رسد، ‏‏تعداد سلول‌های ‏سوماتیک که عمدتاً متأثر از بیماری­ ورم پستان در گاو می­باشد، بر اسیدیته، چربی و پروتئین شیرخام که خود تحت تأثیر فصل و نوع سیستم پرورش‏‏ ‏نیز هستند، موثر می­باشد.‏
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Effects of somatic cell count in subclinical mastitis on raw milk quality in dairy farms of Khuzestan province

نویسندگان [English]

  • mohammad Hossieni nejad 1
  • zohreh Mashak 2
چکیده [English]

   Mastitis is an infectious disease that is spread in livestock and can cause cattle mortality. Generally a cow with mastitis has a 15 per cent decrease in milk production. In addition, losses from changes in some components of milk should also be considered. Any change in milk properties can be severe hazard for milk producers, dairy factories and consumers. In this study, the effect of somatic cell count on row milk quality of cows affected by subclinical mastitis was studied. For this purpose 240 milk samples were collected from dairy farms with subclinical mastitis (traditional and industrial) of Khuzestan province in 2014 and their somatic cell count, protein and lipid contact and acidity determined. The mean±SD for somatic cells, acidity, protein and fat were 3.20×105±1.37×105 SCC/ml, 14.50±0.62 D°, 3.12±0.06% and 3.23±0.14% respectively. After statistical analysis, reverse correlation were found between somatic cell count with milk fat and protein. However, direct correlation was observed between range of milk fat and protein (p>0.01). Furthermore the results indicated that the range of acidity in spring and winter, protein and fat in winter and somatic cell in summer and autumn were more than the other seasons. According to statistical analysis, protein percent of milk samples in industrial farms were higher than traditional farms although the range of somatic cells was higher for traditional milk samples ‏)p>0.05) According to the result, it seems that the somatic cell count of milk influences raw milk fat and protein content and acidity.

کلیدواژه‌ها [English]

  • subclinical mastitis
  • somatic cells
  • Quality of raw milk
  • Traditional and industrial dairy farms
  • Khuzestan province

مقدمه

   شیر یکی از مهم­ترین، کامل­ترین و ضروری­ترین غذاهای طبیعی بشر بوده که به صورت انواع فرآورده­های لبنی برای سنین مختلف قابل استفاده می­باشد. از عوارض مهم عدم مصرف شیر و فرآورده­های آن می­توان به پوکی استخوان، دردهای استخوانی و در نهایت شکستگی استخوانی اشاره نمود (کریم، 1385).

   با توجه به خصوصیات شیر، کنترل این فرآورده باارزش و اندازه­گیری ترکیبات موجود در آن برای تولیدکنندگان شیر و صنایع تولیدی فرآورده­های لبنی کاملا ضروری است. این امر از آن جهت حائز اهمیت می­باشد که در کشور ما نیز کیفیت شیر تأثیر مستقیمی بر فرآوری شیر و کیفیت محصولات  تولیدی دارد. کیفیت شیر می­تواند تحت تأثیر عوامل محیطی و مدیریتی و خصوصیات دام قرار بگیرد، لذا حفظ کیفیت شیر خام به منظور حفظ جایگاه رقابتی در بازار فروش امری مهم به شمار می­رود و هر گونه تغییر در ترکیب شیمیایی آن تهدیدی جدی برای تولیدکنندگان شیر (کاهش قیمت شیرخام)، کارخانجات لبنی (کاهش کیفیت و تولید فرآورده­های لبنی) و مصرف­کنندگان (مخاطره سلامتی) محسوب می­شود. تعداد سلول­های سوماتیک، یکی از شاخص­های مهم ارزیابی کیفیت و سلامت شیر است و به منظور قیمت­گذاری شیرخام از آن استفاده می­شود. تمامی شیرهای دوشیده شده دارای تعدادی سلول سوماتیک هستند. این سلول­ها از نوتروفیل­ها، لنفوسیت­ها و ماکروفاژها تشکیل شده­اند. عفونت باکتریایی در گاو، صدمه­دیدگی بافت­ها یا سایر عواملی که منجر به التهاب و تورم در پستان می­گردد، سبب افزایش انتقال گلبول­های سفید خون به غدد پستانی و در نتیجه بالا رفتن  تعداد سلول­های سوماتیک در شیر می­شوند. با افزایش تعداد این سلول­ها در شیر، کیفیت فرآوری و راندمان تولید بعضی از محصولات لبنی­، به دلیل افزایش تغییرات در ترکیبات شیر، کاهش می­یابد، به­طوری­که کاهش لاکتوز، چربی و کازئین موجود در شیر، و در نتیجه پروتئولیز و لیپولیز حاصل از آنزیم­های سلول­های سوماتیک سبب کاهش راندمان و سایر ویژگی­های مورد نظر در تولید بعضی از فرآورده های شیری نظیر پنیر گردیده است (نجف نجفی، 1388). همچنین تغییرات میزان اسیدیته شیر نیز، تحت تأثیر سلول­های سوماتیک، در مطالعات متعددی گزارش شده است (Bianchi et al., 2004; Yarabbi et al., 2014).

   اثرات متفاوت این سلول­ها بر ترکیبات مختلف شیر در کشورهای مختلف جهان به دلیل تفاوت در نژاد، منطقه، آب و هوا، تغذیه دام و سایر عوامل محیطی گزارش شده است (Koc, 2008).

   این مطالعه، به منظور بررسی تاثیر تعداد سلول­های سوماتیک در بیماری ورم پستان تحت­بالینی گاوبر کیفیت شیرخام در گاوداری­های صنعتی و سنتی استان خوزستان ‏ انجام گرفت.

 

مواد و روش­ها

   این مطالعه در سال 1393 در دامداری­های استان خوزستان (5 صنعتی و 5 سنتی) انجام شد. در این بررسی، تقسیم­بندی دو دامداری صنعتی و سنتی با در نظر گرفتن خصوصیاتی نظیر تفاوت­های نژادی و تعداد گاوها، نحوه شیردوشی و وجود یا عدم وجود شیردوش مرکزی، شیر سردکن و پلیت کولر، تانکرهای بهداشتی ذخیره شیر روزانه، سیستم تهویه در سالن شیردوشی، نحوه تمیز کردن بستر و محل استراحت دام و نحوه مدیریت و همچنین پیشگیری و درمان بیماری­های دام­ها توسط دامپزشک صورت گرفت.

   گاوهای مبتلا به ورم پستان تحت­بالینی پس از انجام معاینات بالینی، به کمک تست کالیفرنیایی تشخیص داده شدند. تست کالیفرنیایی یک آزمایش غربالگری سریع و ارزانی جهت تشخیص بیماری ورم پستان بوده و از حساسیت و ویژگی مناسبی  برخوردار می­باشد (قراگوزلو و همکاران، 1382). مقدار 500 میلی­لیتر نمونه شیرخام از دام­های مبتلا به ورم پستان تحت­بالینی در روزهای اول و پانزدهم هر ماه و در مجموع 240 نمونه، در بطری­های استریل جمع­آوری و در کنار بسته­های حاوی یخ در اسرع وقت به آزمایشگاه منتقل گردید. نمونه­های شیر از لحاظ میزان اسیدیته با استفاده از روش تیتراسیون (استاندارد ملی ایران 2089)، پروتئین با استفاده از روش پیوند با آمیدوبلاک ‏(استاندارد ملی ایران 3768)، چربی با استفاده از روش ‏ ژربر (استاندارد ملی ایران 366) و تعداد سلول­های سوماتیک با استفاده از روش رنگ­آمیزی و‏ شمارش با میکروسکوپ (استانداردملی ایران 1-5028) مورد بررسی قرار گرفتند.

تحلیل ‎‎آماری داده­ها

   در این مطالعه نوع دامداری و زمان نمونه­‎برداری (ماه و فصل) و اسیدیته، پروتئین، چربی و تعداد سلول‌های سوماتیک به عنوان متغیرهای مطالعه در نظر گرفته شد. داده­ها به­صورت میانگین±انحراف معیار ارائه شد. تحلیل داده­ها ‎با ‎‎استفاده ‎‎از ‎‎نرم‎‎افزار ‎‎آماری‎ SPSS نسخه 23‎ انجام‎ ‎گردید. ‎‎جهت‎ ‎تجزیه ‎‎و ‎‎تحلیل‎ ‎اطلاعات‎‎ مربوط‎ ‎به تعداد ‎‎سلول‌های‎‎ سوماتیک و میزان چربی، پروتئین و اسیدیته‎ ‎از ‎‎آزمون همبستگی پیرسون‎‎ با فرض 05/0>‏p‏ و 01/0>p ‎‏ استفاده شد.‎ جهت‎‎ مقایسه‎‎ میانگین‎ و انحراف معیار به دست­‎ آمده ‎‎در ‎‎بین‎ داده­ها در دو دامداری صنعتی و سنتی از‎ ‎آزمون تحلیل واریانس یک­طرفه (ANOVA) استفاده‎‎‎ گردید‎.‎ تحلیل روند تغییرات ‌اسیدیته، چربی، پروتئین و تعداد سلول‎های سوماتیک نیز در طی ماه‎های مختلف سال با استفاده از تحلیل واریانس یک‌طرفه و بررسی اختلافات شاخص میان فصول و ماه‌های مختلف با استفاده از آزمون توکی (Tukey) انجام شد.

 

یافته­­ها

   مقادیر میانگین± انحراف­معیار برای اسیدیته برابر 62/0±50/14 درجه دورنیک، میزان پروتئین برابر 06/0±12/3 درصد و چربی برابر 14/0±23/3 درصد و تعداد سلول‌های سوماتیک 105×37/1±105×20/3 عدد در میلی­لیتر محاسبه شد (جدول 1).


 

جدول 1- میانگین و انحراف­معیار (کمینه و بیشینه) مقدار اسیدیته، پروتئین، چربی و تعداد سلول‌های سوماتیک نمونه‌های شیرخام جمع‌آوری­شده از دامداری­های استان خوزستان

 

اسیدیته (درجه دورنیک)

 

پروتئین (درصد)

 

چربی (درصد)

 

شمارش سلول‌های سوماتیک (SCC/ml)

 

میانگین± انحراف معیار

62/0±50/14

 

06/0±12/3

 

14/0±23/3

 

105×37/1±105×20/3

کمینه

50/12

 

01/3

 

00/3

 

105×02/1

بیشینه

50/15

 

27/3

 

59/3

 

105×82/5

                             

 

   ضریب همبستگی  میان اسیدیته و سلول‌های سوماتیک نمونه‌های شیرخام (275/0- r=) نشانگر رابطه معکوس میان اسیدیته با تعداد سلول‎های سوماتیک می­باشد (01/0>p). همچنین ضریب همبستگی بین درصد پروتئین و درصد چربی نمونه‌های شیر  (811/0+ r=) دال بر همبستگی مستقیم بین آنها است (01/0>p).  در حالی­که، همبستگی معکوس میان تعداد سلول‌های سوماتیک با درصد چربی (535/0- r=) و درصد پروتئین ( 754/0- r=) برقرار می‌باشد (01/0>p).

   مقادیر میانگین± انحراف­معیار برای اسیدیته، درصد پروتئین، درصد چربی وتعداد سلول‌های سوماتیک به تفکیک فصل‌ در جدول 2 ارئه شده است.

   میزان میانگین± انحراف­معیار اسیدیته در فصل بهار و همچنین زمستان بیشتر از بقیه فصول بود و در تابستان و پاییز به طور معنی‌داری کاهش ‌یافت (01/0>p). میزان میانگین± انحراف­معیار پروتئین و چربی نمونه‌های شیر در فصل تابستان کاهش یافته و در زمستان  و سپس پاییز به طور معنی‌داری افزایش ‌یافت (05/0>p). البته تغییرات پروتئین در طی همه فصول سال کمتر از میزان تعیین شده در استاندارد ایران قرار داشت و فقط تغییرات چربی در فصل زمستان بیشتر از میزان تعیین شده در استاندارد ایران بود.

   میانگین± انحراف­معیار سلول‌های سوماتیک نیز در فصل تابستان به طور معنی‌داری افزایش و در فصل زمستان مجدداً کاهش یافت (01/0>p).


 

جدول 2- میانگین± انحراف­معیار (کمینه و بیشینه) اسیدیته، پروتئین، چربی و تعداد سلول‌های سوماتیک نمونه‌های شیرخام جمع‌آوری شده از دامداری‌های استان خوزستان به تفکیک فصل نمونه‌برداری

فصل نمونه‌برداری

اسیدیته (درجه دورنیک)

پروتئین (درصد)

چربی (درصد)

شمارش سلول‌های سوماتیک (SCC/ml)

فصل بهار

42/0±82/14

(50/13 الی 50/15)

04/0±09/3

(02/3 الی 16/3)

03/0±16/3

(11/3 الی 22/3)

105×32/1±105×79/2

( 105×02/1 الی  105×00/5)

 

 

 

 

 

فصل تابستان

39/0±18/14

( 00/13 الی  00/15)

04/0±07/3

(01/3 الی 12/3)

05/0±11/3

(00/3 الی 18/3)

104×43/8±105×20/4

( 105×94/2 الی  105×60/5)

 

 

 

 

 

فصل پاییز

34/0±40/14

(50/13 الی 00/15)

04/0±11/3

(04/3 الی 18/3)

04/0±20/3

(15/3 الی 32/3)

105×29/1±105×69/3

( 105×34/1 الی  105×82/5)

 

 

 

 

 

فصل زمستان

94/0± 58/14

(50/12 الی 50/15)

03/0±19/3

(15/3 الی 27/3)

10/0±44/3

(15/3 الی 59/3)

104×39/9±105×11/2

( 105×20/1 الی  105±20/4)

 

 

 

 

 

میانگین کل

62/0±50/14

( 50/12 الی  50/15)

06/0±12/3

(01/3 الی 27/3)

14/0±23/3

(00/3 الی 59/3)

105×37/1±105×20/3

( 105×02/1 الی  105×82/5)

 

  

 

   بر اساس واکاوی آماری با آزمون تحلیل واریانس یک­طرفه، مقادیر پروتئین در نمونه‎های شیرخام دامداری‌های صنعتی به­طور معنی­داری بیشتر از نمونه‌های شیرخام دامداری­های سنتی می‌باشد (05/0p<).

در حالی­که، مقادیر شمارش سلول‌های سوماتیک در نمونه‌های شیرخام دامداری­های سنتی به­طور معنی­داری بیشتر از نمونه‌های شیرخام دامداری‌های صنعتی می‌باشد (01/0p<) (جدول 3) (نمودار­های 1 الی 4).

 

 

جدول 3-  مقایسه میانگین± انحراف معیار (کمینه و بیشینه) اسیدیته، پروتئین، چربی و شمارش سلول‎های سوماتیک بین شیرخام دامداری‌های سنتی و صنعتی استان خوزستان

محل نمونه‌برداری

اسیدیته (درجه دورنیک)

پروتئین (درصد)

چربی (درصد)

شمارش سلول‌های سوماتیک (SCC/ml)

دامداری‌های صنعتی

50/0±65/14

(50/13 الی 50/15)

04/0±15/3

(10/3 الی 27/3)

14/0±24/3

(10/3 الی 59/3)

104×28/9±105×28/2

( 105×02/1 الی  105×97/3)

 

 

 

 

 

دامداری‌های سنتی

67/0±67/14

( 00/13 الی  00/17)

06/0±09/3

(01/3 الی 21/3)

14/0±22/3

(00/3 الی 56/3)

105×26/1±105×01/4

(105×40/1 الی 105×82/5)

 

 

 

   با بررسی روند تغییرات طی ماه‌های مختلف، مشاهده شد که تعداد سلول‌های سوماتیک در نمونه‌های شیر در ماه‌های تیر الی آبان بیشتر از سایر ماه‌ها بود و در مقایسه با ابتدای سال اختلاف معنی‌داری داشت (05/0>p). اسیدیته در طی ماه‌های خرداد الی آبان به طور معنی‌داری نسبت به ابتدای سال کاهش نشان داد (05/0>p). همچنین درصد چربی در ماه‌های تیر الی شهریور کاهش یافته و در طی ماه‌های آذر الی اسفند نسبت به ابتدای سال افزایش معنی‌داری داشت (05/0>p). درصد پروتئین نیز در ماه‌های سرد یعنی آذر الی اسفند افزایش معنی‌داری نسبت به ابتدای سال نشان داد (05/0> p) (نمودار­های 1 الی 4).

 

 

 

نمودار 1- روند تغییرات اسیدیته (درجه درنیک) طی ماه‌های مختلف در نمونه‌های شیرخام دامداری‌های استان خوزستان در سال 1393

 

 

 

 

 

نمودار 2- روند تغییرات چربی (درصد) در طی ماه‌های مختلف در نمونه‌های شیرخام دامداری‌های استان خوزستان در سال 1393

 

نمودار 3- روند تغییرات پروتئین (درصد) در نمونه‌های شیرخام دامداری‌های استان خوزستان در سال 1393

 

نمودار 4- روند تغییرات سلول‌های سوماتیک (SSC/ml) در نمونه‌های شیر خام دامداری‌های استان خوزستان در سال 1393

 

 


بحث و نتیجه­گیری

   با افزایش روزافزون جمعیت، تهیه مواد غذایی سالم و کافی و حاوی پروتئین یکی از مسایل مهم جهان به شمار می‌رود. نیمی از پروتئین مصرفی روزانه یک فرد باید از پروتئین حیوانی تهیه شود. از بین پروتئین­های حیوانی شیر به‌دلیل ارزان بودن و خواص تغذیه­ای بی‌شمار از اهمیت ویژه­ای برخوردار می­باشد.

   در اغلب کشورها از شاخص تعداد سلول­های سوماتیک جهت ارزیابی بهداشتی شیر و به منظور قیمت­گذاری آن استفاده می­گردد. بسیاری از مطالعات انجام­شده نشانگر کاهش تولید شیر و افت کیفیت فرآورده­های آن همگام با افزایش تعداد سلول­های سوماتیک می­باشد.

   افزایش تمامی انواع سلول­های سوماتیک در اثر استرس­هایی مانند تغییر در جیره غذایی دام، تأثیر مرحله خاصی از شیردوشی، تغییرات فصلی، دفعات شیردوشی و یا ترکیبی از موارد ذکرشده می­باشد. مهم­ترین عامل این افزایش عفونت­های پستانی در فرم بالینی و تحت بالینی می­باشد. در مطالعات مختلف به تأثیرات فصلی روی تعداد سلول­های سوماتیک اشاره شده است (Koc, 2008). در مطالعه حاصر بیشترین تعداد سلول­های سوماتیک در طی ماه­های تیر تا آبان مشاهده شد و میانگین تعداد سلول­های سوماتیک شمارش­شده در فصل تابستان بیشتر از بقیه فصول بود.

   نتایج مطالعه یرابی و همکاران در سال 2014 نشان داد که تعداد سلول­های سوماتیک اندازه­گیری شده در فصل­های تابستان و بهار بیشتر از بقیه فصول سال بود و بیشترین تعداد را در ماه­های خرداد، اردیبهشت و تیر گزارش نمودند (Yarabbi et al., 2014).

   گرین و همکاران در سال 2006، اسکرزیپک در سال 2002 و نورمن و همکاران در سال 2000، نتایج مشابه این بررسی را در خصوص افزایش تعداد سلول­های سوماتیک در فصل تابستان گزارش کردند و افزایش تعداد سلول­های سوماتیک در فصل تابستان را به شیوع عفونت­های داخلی پستان و بروز انواع استرس­ها مرتبط دانستند (Green et al., 2006; Norman et al., 2000; Skrzypek, 2002).

   دی­هاس و همکاران در سال 2002 نیز علت افزایش سلول­های سوماتیک  در ماه­های تابستان را به­دلیل رقابت شدید بین گونه­های بیماری­زای موجد بیماری تورم و التهاب پستان در این فصل ذکر نمودند که خود منجر به کاهش مدت زمان نگه­داری شیر و کاهش راندمان تولید محصولات لبنی می­گردد (De Haas et al., 2002).

    از دیگر عوامل موثر بر کیفیت شیرخام، اسیدیته می­باشد.‏ اسیدیته شیر به محض دوشش کمتر از 14 درجه دورنیک می­باشد. دما و نحوه نگه­داری شیر، عمر شیر ‏و افزودن مواد بازدارنده رشد میکروب یا خنثی­کننده ‏اسیدیته، تعداد سلول­های سوماتیک و وجود کلستروم در شیر از ‏عوامل موثر بر میزان اسیدیته می­باشند (نواب­پور و شهبازلو، 1379). در مطالعه کنونی، میانگین اسیدیته در فصل بهار و همچنین زمستان بیشتر از بقیه فصول بود و در تابستان و پاییز به طور معنی‌داری کاهش یافت.

   میزان چربی شیر تحت  تأثیر عوامل متعددی نظیر دما و فصل، تغذیه دام، استرس حرارتی، بیماری­ها از جمله ورم پستان درمانگاهی، نوع روش شیردوشی، میزان شیر تولیدی، دفعات شیردوشی، وضعیت بدنی حیوان، سن دام و اصلاحات ژنتیکی می­باشد. همچنین، تقلباتی نظیر برداشت چربی شیر و یا افزودن آب بر میزان درصد چربی شیر تاثیر می­گذارد. مشابه مطالعه یرابی و همکاران، در این بررسی بیشترین و کمترین میزان چربی ، به ترتیب در فصل زمستان (1/0±44/3 درصد) و فصل تابستان ‏(05/0±11/3 درصد) مشاهده گردید‏ (Yarabbi et al., 2014).

   چون میزان چربی شیر تا حدود زیادی تحت تأثیر تغییرات درجه حرارت محیط می­باشد، لذا به­نظر می‌رسد در مطالعه کنونی، کاهش میزان چربی شیر علاوه بر بیماری تحت درمانگاهی ورم پستان، به­علت وضعیت جغرافیایی و تغییرات درجه حرارت و آب ­و ­هوایی در استان خوزستان می­باشد، لذا در ماه­های تیر و شهریور کمترین میزان چربی و در طی ماه­های فصل پاییز و زمستان سیر صعودی داشت، به­طوری که در اسفندماه بیشترین میزان چربی مشاهده شد.

   میزان پروتئین نیز تحت تأثیر عواملی نظیر ژنتیک و نژاد دام­، دما و فصل، استرس حرارتی، تغذیه وضعیت میکروارگانیسم­های شکمبه و بالانس انرژی می­باشد. در بررسی کنونی اختلاف معنی­داری بین میزان پروتئین در فصل های زمستان  (03/0±19/3 درصد) و پاییز (04/0±11/3 درصد) وجود نداشت، ولی مقدار پروتئین اندازه­گیری شده در این دو فصل بیشتراز فصول تابستان (04/0±07/3 درصد) و بهار (04/0±09/3 درصد) بود. مشابه مطالعه حاضر، در مطالعه یرابی و همکاران در سال 2014 نیز  در فصول گرم سال درصد پروتئین روند کاهشی داشت، به­طوری­که در ماه‌های تیر و مرداد معمولاً به کمترین حد خود و در ماه­های سرد زمستان به بیشترین میزان رسیده بود و علت این کاهش در بررسی فوق به تغییرات درجه حرارت محیط نسبت داده شده است (Yarabbi et al., 2014).

   در مورد تأثیر تعداد سلول­های سوماتیک بر دیگر اجزا ترکیبات شیر، مطالعات متعددی انجام شده است، به‌طوری­که در مطالعه استرزالکووسکی و همکاران در سال 2014 و نجفی و همکاران در سال 1388 افزایش تعداد سلول­های سوماتیک در شیر گاو با افزایش پروتئین همراه بوده است (Strzałkowska et al., 2014؛ نجف نجفی، 1388).

    نتایج تحقیقات پاسکوئینی و همکاران در سال 1993 نیز نشان داد که رابطه مثبتی بین تعداد سلول­های سوماتیک و پروتئولیز در شیر گاو، گوسفند و بز وجود دارد (Pasquini et al., 1993). همچنین  آلبنزیو و همکاران در سال 2004 و بیانچی و همکاران در سال 2004 گزارش کردند که شیرگوسفند با سلول­های سوماتیک بالاتر دارای مقدار پروتئین کل بیشتری در مقایسه با شیرهای با تعداد کمتر سلول­های سوماتیک می­باشد (Bianchi  et al., 2002; Albenzio  et al., 2004).

   در حالی­که در مطالعه لیندمارک و همکاران در سال 2006 و باربانو و همکاران در سال 1991 افزایش سلول­های سوماتیک سبب کاهش لاکتوز، چربی وکازئین در شیر دام­ها شده بود (Barbano et al., 1991; Lindmark-Månsson et al., 2006). در مطالعه کنونی نیز رابطه معکوسی بین تعداد سلول­های سوماتیک با میزان پروتئین مشاهده گردید.

از مهم­ترین آنزیم­هایی که سلول­های سوماتیک مخصوصاً لوکوسیت­ها در پاسخ به عفونت غده پستان تولید می­کنند، آنزیم­های لیپولیتیک می­باشند (Pisoni et al., 2004). این آنزیم­ها، لیپوپروتئین موجود در غشاء گلبول­های چربی شیر را مورد حمله قرار داده و سبب ازدیاد اسیدهای چرب آزاد گشته که در ادامه می­تواند منجر به توسعه طعم تندی در شیر گردد (Azzara and Dimick, 1985; Yarabbi et al., 2014). مشابه مطالعه کنونی، در مطالعه یرابی و همکاران در سال 2014 و بیانچی و همکاران در سال 2004 تعداد سلول­های سوماتیک شیر تأثیر منفی معنی­داری بر میزان چربی شیر داشت و با افزایش تعداد سلول­های سوماتیک، مقدارچربی کاهش یافته است (Bianchi  et al., 2002; Yarabbi et al., 2014).

   از دیگر ترکیبات موجود در شیر که بر کیفیت شیرخام تأثیرگذار می­باشند و می­توانند تحت تأثیر تعداد سلول‌های سوماتیک قرار گیرند، میزان اسیدیته می­باشد. در مطالعه نودا و همکاران در سال 2001، بیانچی و همکاران در سال 2004، پلگرینی و همکاران در سال 2000 و آلبنزیو و همکاران در سال 2005 مشابه تحقیق کنونی، افزایش تعداد سلول­های سوماتیک اثر معنی­داری بر کاهش اسیدیته شیر داشت (Nudda et al.,  2001; Bianchi et al., 2002; Pellegrini et al., 1997; Albenzio et al., 2004   ). البته نتایج تحقیقات پاسکوئینی و همکاران در سال 1993 نشان داد که اثر سلول­های سوماتیک شیر بز بر میزان تغییرات اسیدیته تقریباً بی­اثر است (Pasquini et al., 1993).

   شرایط مدیریتی، بهداشت و درمان و نحوه شیردوشی و میزان شیوع بیماری تحت درمانگاهی ورم پستان در دامداری‌های صنعتی و سنتی از جمله عواملی می­باشند که بر ترکیبات شیر از جمله پروتئین، چربی، اسیدیته و سلول­های سوماتیک مؤثر می­باشند، به­طوری­که تعداد سلول‌های سوماتیک در دامداری­های سنتی برخلاف میزان پروتئین در مقایسه با دامداری­های صنعتی بیشتر می­باشد. به هر حال، به نظر می‌رسد دامداری­های صنعتی از کیفیت شیر بهتری در مقایسه با دامداری­های سنتی برخوردار باشند. بنابراین، توصیه می‌شود ضمن توسعه و تبدیل دامداری‌های سنتی به صنعتی، زنجیره بهداشتی شیردوشی از فارم تا کارخانه رعایت گردد و سیستم­های بهداشتی نظیر HACCP، GHP و GMP جهت کنترل و پیشگیری از ورم پستان، به منظور بالا برد