فراوانی سنگ‌های صفراوی در گاومیش‌های کشتاری در کشتارگاه تبریز و ارتباط آن با برخی فراسنجه‌های کبدی

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم درمانگاهی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

2 دانشجوی دکترای دامپزشکی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

چکیده

   کبد یکی از فعال­ترین و بزرگترین ارگان­های بدن است. یکی از وظیفه­های مهم کبد دخالت در متابولیسم چربی­ها، تولید صفرا و دفع مواد زائد از طریق آن است. هدف از این مطالعه، بررسی فراوانی سنگ­های صفراوی در گاومیش­های کشتاری شهرستان تبریز و ارزیابی برخی فراسنجه‌های کبدی آنها می­باشد. در این مطالعه از تعداد 100 رأس گاومیش در محدوده سنی 5-4 سال نمونه خون قبل از کشتار و نمونه کیسه صفرا بعد از کشتار اخذ گردید. از نمونه خون، سرم جداسازی و فراسنجه‌های کلسترول، تری­گلیسرید، آسپارتات آمینوترانسفراز، آلانین آمینوترانسفراز و آلکالین فسفاتاز به روش رنگ­سنجی اندازه­گیری شد. کیسه صفرا باز شده و از نظر وجود و عدم وجود سنگ و تجزیه آزمایشگاهی ارزیابی شدند. از تعداد 100 رأس، 10 رأس مبتلا به سنگ کیسه صفرا بودند که جنس سنگ­ها به ترتیب کلسیم بیلیروبینات، کلسیم فسفاته، کلسترول و کلسیم اگزالاته بود. از فراسنجه‌های مطالعه شده کلسترول، آسپارتات آمینو­ترنسفراز، آلانین آمینو­ترانسفراز وآلکالین فسفاتاز افزایش معنی­دار داشتند. نتایج مطالعه نشان داد سنگ­های صفراوی می­توانند مانع دفع صفرا شده و در نتیجه به کبد آسیب برسانند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Prevalence of gallstones in buffaloes slaughtered in Tabriz abattoir and its correlation with hepatic parameters

نویسندگان [English]

  • bahram Amouoghli Tabrizi 1
  • siyamand Bastani 2
  • shirkouh Abbasi Hajiabad 2
  • mohammad Moradian 2
چکیده [English]

   The liver is one of the largest and most active organs of the body. One of the most important functions of the liver is its involvement in lipid metabolism, production of bile and excretion of waste products through bile. The purpose of the present research is to examine the prevalence of gallstones in the buffaloes slaughtered in the city of Tabriz and to evaluate some of their hepatic parameters. In this study, blood samples of 100 Buffaloes aged 4-5 years were taken prior to slaughter as well as their postmortem gallbladder samples. The blood sera were isolated and parameters such as Cholesterol, triglyceride, AST, ALT and ALP were measured by colorimetric method. The gallbladder specimens were opened and evaluated for the presence or absence of stones. The laboratory analysis of gallstones was carried out through biochemical kit method. Of 100 buffalos, ten were found to have gallstones, composed of bilirubin calcium, cholesterol, calcium phosphate and calcium oxalate, respectively. Of the parameters evaluated, cholesterol, aspartate aminotransferase, alanine aminotransferase and alkaline-phosphatase levels had increased significantly. Gallstones can block bile excretion, thereby causing damage to the liver. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Gallstones
  • Buffalo
  • Hepatic parameters
  • blood
  • Iran

مقدمه

   دستگاه گوارش مسئول اخذ، هضم، جذب مواد غذایی و دفع مواد زائد می­باشد. این دستگاه از بخش‌هایی تشکیل شده است که شامل: دهان، حلق، کانال گوارشی و اندام­های فرعی بوده و کبد یکی از اندام­های فرعی مهم آن به شمار می­رود. یکی از مهم‌ترین اعمال کبد ترشح صفرا است. صفرا دو عمل مهم انجام می­دهد: کمک به هضم و جذب چربی و دفع چندین فرآورده­ زائد مهم از خون، که مهم‌ترین آن بیلی­روبین می­باشد (Guyton and Hall, 2006).

   صفرا در دو مرحله توسط کبد ترشح می­شود. صفرای اولیه توسط هپاتوسیت­های کبدی ترشح می­شود (Guyton and Hall, 2006). صفرای تولید شده از طریق کانالیکول­های صفراوی، مجاری هرینگ و مجرای صفراوی بین لوبولی جریان می­یابد (Guyton and Hall, 2006). سپس این مجاری به هم متصل شده و مجرای کبدی را می­سازند که صفرا را از کبد خارج می­کند. مجرای کبدی پس از دریافت صفرای مجرای سیستیک از کیسه­ صفرا، تحت عنوان مجرای کلدوگ به سمت دوازدهه ادامه میابد (ابراهیمی، 1390). آناتومی کیسه­ صفرا و مجاری اصلی آن در اکثر دام­ها مشابه هم است. دیواره­ کیسه­ صفرا فاقد غده است، به استثناء نشخوارکنندگان که غددی از نوع موکوسی، سروزی و یا مختلط دارند (رضائیان، 1384). صفرا مایعی است صاف، سیال، زرد طلایی یا سبز رنگ و تلخ مزه که در پستانداران گوناگون به حالت اسیدی و بیشتر قلیایی است (Ruckebusch et al., 1991). صفرایی که به طور مداوم ترشح می­شود، می­تواند در کیسه ­صفرا ذخیره شود (Guyton and Hall, 200). آب، سدیم، کلر و بیشتر الکترولیت‌های کوچک دیگر به­طور مداوم توسط مخاط کیسه­ صفرا جذب می­شوند و سایر اجزا شامل املاح صفراوی، کلسترول، لسیتین و بیلی­روبین را تغلیظ می­کند. ترکیبات صفرا عبارتند از: آب (86 درصد) و مواد جامد (14 درصد). عمده­ترین مواد جامد موجود در آن شامل اسیدهای صفراوی، لسیتین، موسین، رنگدانه­ها، کلسترول، چربی، املاح معدنی، فسفاتاز قلیایی، بیلی­روبین و فسفولیپیدها می­باشند (Ruckebusch et al., 1991). پاره­ای از مواد سمی و دارویی نیز با صفرا دفع می­شوند. کاتیون­ها شامل سدیم، پتاسیم، کلسیم و آنیون­ها شامل بی­کربنات، کلر و املاح صفراوی نیز جزو ترکیبات صفرا می­باشند (Mayene, 1994). املاح صفراوی در سلول­های کبدی از کلسترول ساخته می­شوند و در جریان ترشح املاح صفراوی، کلسترول نیز به داخل صفرا ترشح می­گردد. هیچ نوع عمل ویژه­ای برای وجود کلسترول در صفرا شناخته نشده است و کلسترول صرفاً پیش­ساز املاح صفراوی می­باشد (Guyton and Hall, 2006). در حالت غیرطبیعی، کلسترول ممکن است رسوب کرده و سنگ صفراوی کلسترولی را تشکیل دهد. شرایط مختلفی که می­توانند موجب رسوب کلسترول شوند عبارتند از: جذب بیش از حد آب صفرا، جذب بیش از حد املاح صفراوی و لسیتین از صفرا، ترشح بیش از حد کلسترول در صفرا و التهاب اپیتلیوم کیسه­ صفرا. کلسترول شروع به رسوب می­کند و معمولاً بلورهای کلسترولی متعدد کوچکی بر روی سطح مخاط یا در روی ذرات کوچک رسوبی بیلی­روبین (که خود نتیجه­ غیرمزدوج شدن گلوکورونید بیلی­روبین محلول توسط آنزیم­های باکتریال هستند) تشکیل می­دهد. این ذرات بیلی­روبین به نوبه­ خود به عنوان هسته­هایی برای رسوب بیشتر کلسترول عمل می­کنند و بلورها بزرگ­تر می­شوند. همچنین یون­های کلسیم که معمولاً به میزان پنچ برابر یا بیشتر در کیسه­ صفرا تغلیظ می­شوند، غالباً در سنگ­های صفراوی رسوب می­کنند و آن­ها را به­صورت سنگ­های حاجب اشعه­ ایکس در می­آورند به طوری که، می­توان این سنگ­ها را در عکس­های رادیوگرافی شکم مشاهده کرد (Guyton and Hall, 2006). فراوانی سنگ­های صفراوی رنگدانه­ای در گوسفندان به وفور دیده می­شود که با تجمع زیاد بیلی­روبین تام در صفرا مرتبط می­باشد (Radostits et al., 1991). سنگ­ها علایمی همچون کولیک صفراوی، کوله­سیستیت حاد و مزمن، یرقان انسدادی و پانکراتیت حاد را نشان می­دهند. کولیک صفراوی اختصاصی­ترین و مشخص­ترین علامت سنگ کیسه­ صفرا می­باشد که به طور ناگهانی شروع می­شود و ممکن است به مدت یک الی چهار ساعت ادامه ­یابد که به تدریج یا به­طور ناگهانی تخفیف می­یابد (Ruckebusch et al., 1991).

   هدف از این مطالعه، ارزیابی فاکتورهای بیوشیمیایی کبد و تعیین فراوانی و نوع سنگ­های صفراوی در گاومیش­های کشتاری در کشتارگاه شهر تبریز در سال 1392 می­باشد.

 

مواد و روش­ها

   در این مطالعه که در سال 1392 در کشتارگاه تبریز صورت گرفت، از 100 رأس گاومیش بالغ جنس نر در محدوده­ سنّی 5-4 سال، نمونه­ خون و کیسه­ صفرا اخذ شد. گاوهایی که فاقد سنگ صفرا بودند به عنوان سالم و آن­هایی که دارای سنگ بودند، به عنوان تیمار انتخاب شدند. لازم به ذکر است برای جلوگیری از خطا، ابتدا با اسپری رنگ­آمیزی، گاومیش­ها قبل از کشتار شماره­گذاری و بعد از پوست­کنی بلافاصله کیسه­های صفرا جدا و شماره­گذاری شدند.

  نمونه­های خون با شرایط استریل از ورید وداج با استفاده از سرنگ به مقدار 10 میلی­لیتر اخذ گردیدند و بعد از لخته شدن، با استفاده از دستگاه سانتریفیوژ با سرعت 3000 دور در دقیقه، به مدت 10 دقیقه، سرم آن­ها جدا­سازی شد و فراسنجه‌های بیوشیمیایی سرم شامل کلسترول، تری­گلیسرید، لیپوپروتئین ­با دانسیته بالا، لیپوپروتئین ­با دانسیته پایین، آسپارتات آمینوترانسفراز، آلانین ­آمینوترانسفراز و آلکالین­فسفاتاز به روش اسپکتوفتومتری با استفاده از دستگاه اسپکتوفتومتر T80 ساخت چین و کیت زیست شیمی اندازه­گیری شدند (اطیابی، 1384).

   کیسه­های صفرا پس از جداسازی از کبدها، به آزمایشگاه منتقل شد و محتویات آن­ها مورد مشاهده قرار گرفت و موارد مثبت ثبت  شدند. سنگ­ها پس از جداسازی، شستشو و خشک شده و با استفاده از کیت تجاری تجزیه سنگ درمان کاو به روش آنالیز شیمیایی نوع سنگ­ها تشخیص داده شدند.

تحلیل آماری: داده­ها با استفاده از نرم افزارSPSS  ویرایش 17 و روش آماری T-test، مورد واکاوی آماری قرار گرفتند. برای ارزیابی ارتباط بین فراسنجه‌ها از روش correlation استفاده گردید.

 

یافته­ها

   در این بررسی از100 رأس گاومیش کشتاری تعداد 10 رأس مبتلا به سنگ کیسه­ صفرا بود­ند که شیوع آن 10 درصد بوده است. ترکیباتی که در سنگ­های صفرا دیده شدند، در جدول 1 ارائه شده است. نمای ظاهری از یک کیسه صفرای حاوی سنگ و همچنین سنگ­های صفراوی گزارش شده، به­ترتیب در شکل­های 1 و 2 نشان داده شده­اند.

 

 

 

جدول 1- میزان ترکیبات اندازه­گیری شده در سنگ­های کیسه صفرا در گاومیش­های کشتاری شهرستان تبریز

میزان وقوع

ترکیبات موجود در نمونه­ها

40 درصد

بیلیروبینات کلسیم

30 درصد

کلسیم فسفاته

20 درصد

کلسترول

10 درصد

کلسیم اگزالاته

 

 

 

بررسی مقادیر سرمی آنزیم­های آسپارتات آمینوترانسفراز، آلانین آمینوترانسفراز و آلکالین فسفاتاز در گروه بیمار افزایش معنی­داری نسبت به گروه سالم داشت (05/0p<). اطلاعات مربوط به فراسنجه‌های کبدی در جدول 2 آورده شده است.


 

جدول 2- مقادیر سرمی فراسنجه‌های ارزیابی شده در گاومیش­های سالم و بیمار

فراسنجه‌های کبدی

تیمار

سالم

کلسترول(CHOL) mg/dl

 a 000/1±00/86

b500/0±50/57

تری گلیسیرید(TG) mg/dl

500/8±50/31

500/1±50/24

لیپوپروتئین با دانسیته بالا (HDL) mg/dl

000/7±00/48

000/1±000/48

لیپوپروتئین با دانسیته پایین mg/dl (LDL)

500/7±500/13

500/1±50/8

آسپارتات آمینوترانسفراز   U/L (AST)

a000/2±00/93

b000/3±00/57

آلانین آمینوترانسفراز U/L (ALT)

a500/9±50/131

b500/3±50/27

آلکالین فسفاتاز U/L (ALP)

a500/2±50/456

000/6±00/146

a,b: حروف غیر مشابه در هر ردیف نشان دهنده اختلاف آماری معنی­دار می­باشد (05/0p<).

 

  

بررسی ارتباط بین فراسنجه‌های ارزیابی­شده با وجود سنگ، وجود ارتباط بین AST (05/0>p، 50= r)، ALT  

 

(05/0>p، 43= r) و ALP (05/0 >p، 43= r) را نشان داد، اما ارتباطی بین جنس سنگ­ها و فراسنجه‌ها دیده نشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1- نمای ظاهری از کیسه صفرای متسع شده به وسیله سنگ­های صفراوی

 

شکل 2- نمای ظاهری از سنگ­های صفراوی مشاهده شده

 

 


بحثو نتیجه­گیری

   گزارشات کمی در ارتباط با سنگ کیسه­ صفرا در حیوانات وجود دارد. در این بررسی که برای اولین بار در شهرستان تبریز انجام شده است، به بررسی فراوانی سنگ­های صفراوی در گاومیش­های کشتاری در کشتارگاه تبریز و فراسنجه‌های سرمی مرتبط با سنگ­ها پرداخته شد.

   با توجه به خصوصیات سنگ­های صفراوی نشخوارکنند­گان که قسمت اعظم مواد تشکیل­دهنده آن­ها را بیلیروبینات کلسیم تشکیل می­دهد، می­توان جنس سنگ­ها را از نوع سنگ­های رنگدانه­ای دانست. با اینکه محققین دیگر نیز جنس سنگ­ها را در نشخوارکنندگان از نوع رنگدانه­ای گزارش کرده­اند، ولی جنس سنگ­ها در گزارشات آنان یا فقط از نوع بیلی­روبین است (Wood et al., 1974) و یا فقط از نوع پروپیونات کلسیم (Petruzzi et al., 1988). همچنین در بررسی دیگری که در تهران انجام شده، علاوه بر بیلیروبینات کلسیم، کلسترول و کربنات کلسیم از سنگ­های صفراوی جدا شده­اند (خاکی، 1384). در این بررسی نه تنها بیلیروبینات کلسیم و فسفات کلسیم، بلکه کلسیم اگزالاته و کلسترول از سنگ­ها جدا شدند که این امر می­تواند در ارتباط با نوع روش مورد استفاده باشد.

   هولینیوس معتقد است که در صورتی که نشخوارکننده با مواد دانه­ای زیاد تغذیه شود، سنتز کلسترول کاهش و در صورت تغذیه از علوفه خشبی زیاد، میزان کلسترول سرم و کلسترول صفرای آن­ها افزایش می­یابد (Holtenius, 1989). این نکته را می‌توان دلیل حضور کلسترول در سنگ­های صفراوی دانست زیرا، هر عاملی که باعث اختلال در تخلیه‌ صفرا و یا نوع ترکیبات کیسه­ صفرا شود، می­تواند عاملی برای رسوب ترکیبات طبیعی آن به حساب آید. در این مطالعه میزان کلسترول سرمی در دام­های مبتلا، به طور معنی‌داری بیشتر از دام­های سالم بوده است که می­تواند دلیل حضور این نوع باشد.

    عفونت­های مزمن مجاری صفراوی و آلودگی­های مزمن انگلی، یکی دیگر از علل ایجاد سنگ­های رنگدانه­ای است (Mayene, 1994). خاکی در سال 1384 میزان وقوع انگل­های دیکروسلیوم دندریتیکوم، فاسیولا هپاتیکا و استیلزیا هپاتیکا را در گاو و گوسفندان ایران 7 درصد گزارش کرد و در بسیاری از موارد، حضور سنگ و انگل­ها به­طور توام مشاهده شد (خاکی، 1384)، در بررسی حاضر انگلی در کبد و مجاری صفراوی مشاهده نگردید.

   افزایش سن یکی از دلایل فراوانی ایجاد سنگ­های صفرا در بالغین می­باشد (Mentzer, 1934). این در حالی است که وود و همکاران در سال 1974 در 50 درصد از جنین­های 102 تا 147 روزه سنگ کیسه­ صفرا را گزارش کرده­اند (Wood et al., 1974). پتروزی و همکاران در سال 1988 در 4/2 درصد از گوسفندان نابالغ سنگ کیسه­ صفرا را گزارش کردند (Pettruzi et al., 1988). در صورتی که منتزر در سال 1934 در هیچ یک از بره­های مورد مطالعه، سنگ صفراوی نیافت (Mentzer,1934). خاکی در 49/1 درصد از گوسفندان نابالغ و 27/3 درصد گوسفندان بالغ، سنگ گزارش کرد در حالی که، در هیچ یک از گوساله­ها سنگی گزارش نشد (خاکی، 1384). در مطالعه حاضر که بررسی روی گاومیش­های بالغ انجام شده است، میزان وقوع سنگ 10 درصد گزارش گردید. در مواردی که سنگ صفرا وجود داشت کبد زرد رنگ به نظر می­رسید.

   علاوه بر عوامل ژنتیکی، یکی از علل دیگر تشکیل سنگ­های رنگدانه­ای، منطقه جغرافیایی می­باشد (Mayene, 1994). در تحقیقات پتروزی و همکاران که روی شیوع کوله­لیتیازیس گوسفند در ایتالیا صورت گرفت، 71/11 درصد گوسفندان بالغ مبتلا به سنگ کیسه­ صفرا بودند (Pettruzi et al., 1988). درصورتی ‌که، در گزارشات منتزر که در سال 1934 در کالیفرنیا صورت گرفته است، 57/1 درصد گوسفندان بالغ ابتلا به سنگ را نشان داده­اند (Mentzer, 1934). خاکی نتایج متفاوتی نسبت به سایر محققین به­دست آورده است. وی در گوسفندان بالغ میزان وقوع سنگ­های صفراوی را  27/3 درصد و در گاوهای بالغ این میزان را 6/5 درصد گزارش کرده است (خاکی، 1384). در بررسی حاضر میزان وقوع سنگ  کیسه صفرا در گاومیش­های بالغ 10 درصد گزارش شد. این اختلاف را به منطقه­ای بودن تشکیل سنگ صفرا نسبت می­دهند. البته تحقیقات بیشتری باید صورت گیرد تا مشخص گردد که دلیل منطقه­ای بودن تشکیل سنگ صفرا چیست. آیا به دلیل تغذیه با گیاهان یا به دلیل خصوصیات آب آشامیدنی موجود در منطقه است؟ یا نحوه­ نگه­داری و موارد احتمالی دیگر همچون بیماری­های منطقه­ای در این ارتباط دخیل است.

   مقادیر سرمی آنزیم­های آسپارتات آمینوترانسفراز و آلانین آمینوترانسفراز در گروه بیمار در این تحقیق افزایش معنی‌داری نسبت به گروه سالم دارد. ازآنجایی‌که آنزیم آلانین آمینوترانسفراز اختصاصی برای کبد و آنزیم آسپارتات آمینو ترانسفراز غیراختصاصی برای کبد محسوب می­شود و با توجه به اینکه هیچ­گونه بیماری عضلانی در دام­های مورد مطالعه وجود نداشت، بنابراین، افزایش هر آنزیم ممکن است در نتیجه­ وجود سنگ­های صفراوی و آسیب کبدی ناشی از برگشت صفرا باشد. افزایش معنی­دار آلکالین فسفاتاز در گروه بیمار این مطالعه نیز گواهی بر تاثیر صفرا بر مجاری صفراوی و افزایش سرمی این آنزیم می­باشد.

نتایج این مطالعه نشان داد که سنگ کیسه­ صفرا در گاومیش­های ایرانی وجود دارد و به هنگام معاینات بالینی می­بایست در دام­هایی که علائم ذکر شده را دارند، مورد توجه قرار گیرد. لذا، بررسی بیشتر در این زمینه می­تواند به تشخیص زود هنگام سنگ­های کیسه­ صفرا کمک کند.

  • ابراهیمی سعادتلو، م.ع. (1390). کالبد­شناسی پایه دامپزشکی. چاپ اول، انتشارات ستوده، تبریز، ایران، صفحات: 177-176.
  • اطیابی، ن. (1384). کلینیکال پاتولوژی دامپزشکی- روش­های آزمایشگاهی. چاپ دوم، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، تهران، ایران، صفحات: 2-1.
  • رضائیان، م. (1386). بافت­شناسی و اطلس رنگی دامپزشکی. چاپ دوم، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، تهران، ایران، صفحات: 241-240.
  • خاکی، ز. (1384): سنگ کیسه صفرا در گوسفندان و گاوهای ارجاعی به کشتارگاه­های اطراف تهران. مجله تحقیقات دامپزشکی (دانشگاه تهران)، دوره 60، شماره 4، صفحات: 403-401.
    • Guyton, A.C. and Hall, J.E. (2006). Secretory functions of the alimentary tract. In: Textbook of Medical Physiology. 11th ed., Pennsylvania: Elsevier Saunders, pp: 802-805.
    • Holtenius, P. (1989). Plasma lipid in normal cows around partus and in cows with metabolic disorders with and without fatty liver. Acta Veterinaria Scandinavica, 30(4): 441-445.
    • Mayene, P.D. (1994). Clinical Chemistry in Diagnosis and Treatment. 6th ed., London: Edward Arnold, pp: 293-295.
    • Mentzer, S.H. (1934). Cholecystic disease in pigs, sheep and cattle. California and Western Medicine, 40(5): 333-336.
    • Petruzzi, J., Mangini,V., Messa, C., Misciagna, G. and Donna, R.D. (1988). Spontaneous cholelithiasis in sheep: Prevalence survey and analysis of gallstones and bile. Journal of Comparative Pathology, 98(3): 367-369.
    • Radostits, M.O., Gay, C.C., Hinchcliff, W.K. and Constable, D.P. (2007). Disease of the liver and pancreas. In: Veterinary Medicine. 10th ed., Philadelphia: Saunders Elsevier, pp: 395-397.
    • Ruckebusch, Y., Phoneuf, L.P. and Dunlop, R. (1991). Physiology of Small and Large Animals, Philadelphia: B C Decker, Inc, pp: 269-274.
    • Siedel, J. (1981). A simple method to analyze bile cholesterol. Clinical Chemistry and Biochemistry, 19(3): 833-841.
    • Wood, J.R., France, V.M. and Sutor, D.J. (1974). Occurrence of gallstones in fetal sheep. Laboratory Animals, 8(2): 155-159.